Trong những năm 1964-1965 tại Hà Nội chỉ có 4 cán bộ tình báo (tính cả nhân viên mật mã) làm việc tại phòng đại diện Cục 1 KGB Liên Xô trong Đại sứ quán dưới mác ngoại giao. Và chỉ có mỗi một nhân viên tình báo (nhà ngoại giao), tốt nghiệp Đại học quan hệ quốc tế Moskva (MGIMO) năm 1962, lúc đó mang quân hàm trung uý Georgi Sergeevich Pesherikov, biết tiếng Việt (những người khác giống như ”thợ giày đi chân đất”). Ông được Aleksandr Petrov, nhà ngoại giao ”sạch”, nhà bác học tương lai, ”hỗ trợ” trong công việc. Ngay trong GRU, ở tất cả các vụ không có một nhân viên nào biết tiếng Việt. (trung uý phiên dịch đầu tiên xuất hiện vào năm 1967). Mà tiếng nói lại không phải là vũ khí cuối cùng trong kho vũ khí của người tình báo. Đến cuối chiến tranh GRU và KGB cử hàng chục chuyên gia Việt Nam học sang Hà Nội. Nhưng chiến tranh đã đến hồi kết. Còn lúc đầu cuộc chiến, những huân, huy chương chiến công đầu tiên trao cho Georgi Sergeevich Pesherikov (ông qua đời ngày 7 tháng 8 năm 1996) có giá đắt. Với một vài điệp viên ông gặp gỡ vài lần trong một tuần. Lần nào thần kinh cũng căng thẳng cao độ, lần nào cũng là những thử thách với sức chịu đựng và nghị lực.
Trong văn học lịch sử và ”trinh thám-phản gián” Xô viết hay Nga, trong phim truyện hay tài liệu, tôi thậm chí không thấy có bất kỳ cốt truyện nhỏ nào về Việt Nam, mà trong đó có hình tượng siêu nhân Xô viết, thậm chí chỉ là ”cái bóng” của Rambo. Tại sao? Phải chăng là sự khiêm nhường Xô viết quá mức? Đơn giản chỉ là ”chủ đề yêu nước Xô viết” không cần ở xứ Đông Dương, khi mà sức mạnh của chủ nghĩa chống Mỹ, chống đế quốc, tình đoàn kết quốc tế các dân tộc được phát động và hoạt động hiệu quả hơn. Sức mạnh này cùng với tinh thần dũng cảm Việt Nam đã trở thành một trong số những yếu tố chủ yếu làm nên chiến thắng xâm lược Hoa Kỳ. Có vấn đề với kiểm duyệt, với siêu bảo mật. Nhưng người kiểm duyệt to nhất nằm trong chính mỗi chúng tôi: các nhà báo, nhà văn, nhà sử học, thậm chí cả các nhà địa chất, địa vật lý. Không còn các nhà văn Mikhail Lukonin, Konstantin Simonov, Evgeni Dolmatovsky, Leonid Sobolev, Iulian Semenov, những người ”viết và chụp” khác... Không còn các nhà khoa học Zelentsov, Vorozhtsov, Eidlin, Kozhevnikov, Isaev... Tất cả họ còn trong ký ức của chúng tôi, tất cả họ đều là thành viên ”hàm thụ” mãi mãi của buổi gặp mặt các chiến binh quốc tế ngày 5 tháng 8 tại Moskva. Nhưng sự ”vắng mặt vĩnh viễn” của họ giờ đây không biện hộ cho những ”người Nga trầm lặng” và các nhân vật khác không xuất hiện dưới ngòi bút của chúng tôi trong các tác phẩm nghiêm túc với cốt truyện gay cấn.
Và bây giờ chúng tôi mới đưa ra kết luận, Việt Nam đã hoàn toàn nhất quán trong chính sách của mình. Họ đã chịu những tổn thất to lớn, nhưng hoàn thành các nhiệm vụ chiến lược đã đặt ra được đúc kết trong Di chúc của Hồ Chí Minh: đất nước đã giành chiến thắng, quốc gia thống nhất Bắc Nam, không rời khỏi con đường của mình vào những năm 90. Trung thành với lời thề trước mộ những người đã hy sinh là công việc vĩ đại mà chúng tôi đang cố gắng thực hiện.
Việt Nam không thay đổi trước những gì xảy ra trên thế giới trong thập kỷ 90 của thế kỷ XX, một trong số không nhiều quốc gia không quên lòng biết ơn đối với nhân dân Liên Xô đã giúp đỡ và ủng hộ.
”Ngày 5 tháng 8” đối với những người quốc tế Đông Dương chúng tôi mang một ý nghĩa tượng trưng. Và đó không đơn giản chỉ là ngày kỷ niệm. Đó là ngày đau thương. Không chỉ đối với chúng tôi. Cho đến tận bây giờ ở Washington, New York, dọc theo phố Pensilvania và Đại lộ số 5, những chiếc xe jeep Mỹ méo mó với các khẩu súng cối trần trụi của các cựu chiến binh chiến tranh Việt Nam vẫn diễu hành ngang dọc. Họ yêu cầu không cho phép những cuộc chiến phiêu lưu mới tại bất kỳ điểm nào trên hành tinh, ở châu Âu, châu Á, châu Mỹ La tinh, châu Phi, họ giữ gìn ký ức về quá khứ.
***