Máy bay Mỹ đã trút 8 triệu tấn bom xuống đất Việt Nam. Washington chi hơn 352 tỷ đô la, sử dụng 32% lực lượng không quân chiến thuật và 50% lực lượng không quân chiến lược, đưa sang Việt Nam 68% lực lượng bộ binh, 60% lính thuỷ đánh bộ, tức là hàng triệu lính. Hơn 1,5 triệu người Việt Nam bị giết. Hàng triệu người bị tàn phế bởi mảnh bom, đạn, lửa na-pan, nhiễm các chất độc hoá học...
Hơn 4 ngàn máy bay Mỹ bị bắn hạ chỉ trên bầu trời Bắc Việt Nam, hàng trăm phi công bị bắt làm tù binh và được trao trả cho phía Mỹ (tất cả, ngoại trừ Alwares, phi công đầu tiên bị bắt ngày 5 tháng 8 năm 1964 được trao trả cuối cùng vào năm 1975, sau khi Hiệp định Pa-ri về chấm dứt chiến tranh và lập lại hoà bình ở Việt Nam được ký kết ngày 27 tháng Giêng năm 1973).
Trong chiến sự Đông Dương hơn 40 ngàn binh lính, sỹ quan Mỹ bị chết. Tên tuổi của họ được khắc trên bức tường của nghĩa trang Arlington ở Washington. Nhưng đến 01/01/2000vẫn chưa tìm được 1072 người Mỹ bị mất tích. Với họ và gia đình họ chiến tranh vẫn còn chưa kết thúc. Việc tìm kiếm hài cốt vẫn đang tiếp tục.
...Điện thoại tại văn phòng phóng viên thường trú của tôi ở Roma đổ chuông. Phía đầu dây bên kia là đại tá, cựu nhân viên CIA James Connell, giám đốc bộ phận hỗ trợ uỷ ban liên hợp Nga-Mỹ về các vấn đề tù binh và người mất tích.
- Cú điện thoại của tôi có lẽ làm anh ngạc nhiên. – James nói sau khi tự giới thiệu. – Tôi muốn gặp anh ở Roma, ở Moskva hay bất cứ ở đâu trên Trái đất đều được. Chúng tôi tìm kiếm hài cốt người Mỹ chết tại Việt Nam, tất cả những người bị mất tích. Nói chung, chúng tôi mơ ước khép lại thế kỷ XX một cách trọn vẹn trong lịch sử của từng gia đình Mỹ và các gia đình khác tại các quốc gia khác nhau trên thế giới,...
...Chúng tôi gặp nhau tại Roma, bên tường khách sạn ”Eden” sang trọng và James cho tôi biết rõ ngọn ngành:
- Hoa Kỳ đang tìm kiếm và làm rõ số phận của 78 ngàn quân nhân Mỹ bị mất tích trong Chiến tranh Thế giới thứ 2, 8 ngàn binh lính và sỹ quan ở Triều Tiên; 2130 - ở Việt Nam, Lào và Cam-pu-chia; 90 quân nhân trong đội bay của 39 máy bay Mỹ bị hạ trên bầu trời Liên Xô trong thời ”Chiến tranh lạnh” từ năm 1950 đến hết năm 1965. Thời gian từ giờ đến cuối thế kỷ và thiên niên kỷ thứ 2 chỉ còn đếm được từng ngày, thế mà nhiều người vẫn còn chưa được coi là đã chết, tên tuổi của họ chưa được đưa vào danh sách trên tường của nghĩa trang Arlington ở Washington. Nga cũng đang tìm kiếm những người mất tích ở Afganistan, ở Trechnia, chúng tôi sẵn sàng giúp đỡ. Các bạn cũng hãy giúp chúng tôi!
Ủy ban liên hợp Nga-Mỹ (được thành lập vào tháng 3 năm 1992 dưới sự bảo trợ của 2 tổng thống Hoa Kỳ và Liên bang Nga) đặt cho mình các mục đích nhân đạo chưa không phải tình báo, thực hiện thu thập và xử lý các dữ liệu và tài liệu lưu trữ. Không ít thành tựu đã đạt được. Một trong những phát hiện những năm gần đây là tài liệu về các quân nhân Xô viết bị mất tích trong chiến dịnh Phần Lan 1939-1940 và trong Chiến tranh Thế giới thứ 2. Phía Mỹ chuyển cho Nga hơn 8 ngàn trang tài liệu lưu trữ về số phận 475 ngàn người lưu lạc trong Chiến tranh Thế giới thứ 2, tài liệu về các phi công và lính tàu ngầm hy sinh trong ”Chiến tranh lạnh” và cả những người mất tích và hy sinh ở Afganistan. Phía Nga đã chuyển cho Uỷ ban hơn 12 ngàn trang tài liệu từng có thời là tuyệt mật được Mỹ nghiên cứu rất kỹ lưỡng. Một kết luận quan trọng được khẳng định và tôi xin nhắc lại: không một công dân Mỹ nào bị giữ ở Nga trái với ý muốn của họ. Trong trao đổi thông tin, các bên hoàn toàn tin tưởng lẫn nhau, tuân thủ các nguyên tắc hiểu biết lẫn nhau và tạo thuận lợi cho nhau, dù thông tin đó có tính chất tế nhị thế nào đi nữa. ”Mẫu số” chung trong các mối quan hệ giữa các cơ quan pháp lý được xác định, nhưng khi thảo luận đến những giá trị nhân đạo thì các bên thường giữ quan điểm cũ của mình. Chúng tuy gần nhau nhưng vẫn cần có định nghĩa phù hợp, cái được coi như điểm xuất phát để bắt đầu bước vào thế kỷ XXI. Không đối đầu, với trách nhiệm chung vì số phận của thế giới, với việc khôi phục sự công bằng, xứng đáng cho những ai phụng sự Tổ quốc mình mà từng bị coi là ”kẻ thù” tại các quốc gia khác, trong phe của đối thủ về tư tưởng, chính trị, quân sự. Anh hùng của dân tộc này có thể là cừu thù của dân tộc khác. Đã xây dựng được các tiêu chí thống nhất cho các khái niệm ”người yêu nước”, ”nhà tư tưởng”, ”tướng lĩnh” v.v.... Mỗi quốc gia có những danh nhân riêng. Họ được thế giới công nhận. Nhưng đó là về các thê đội cấp cao. Có những anh hùng ở ”cấp nhân dân”. Trong từng ”quốc gia Đông Dương riêng biệt”. Hầu như chẳng ai biết gì về họ.
Và ở đây các định hướng luân lý đạo đức, các điểm xuất phát cũng rất quan trọng. Ví dụ, đã đến lúc xem lại nhiều thứ, trong đó thậm chí phải từ bỏ những gì ở Mỹ hàng chục năm được coi là ”định lý” và công bố để ai cũng biết rằng không có bất kỳ quân nhân hay công dân Xô viết nào, nhà báo hay cán bộ y tế, cán bộ quân đội hay dân sự tham gia vào việc lấy cung tù binh Mỹ. Lời tuyên bố này sổ toẹt nhiều thứ: hàng chục tác phẩm văn học, điện ảnh được phát hành ở Mỹ. Nhưng thay cho các ”Rambo” Mỹ hiện tại thực tế vẫn chưa có các ”phản Rambo” - là những kịch bản và tiểu thuyết gay cấn, nơi các đối thủ Xô-Mỹ chống lại nhau trong các cuộc chiến khác nhau: Triều Tiên, Việt Nam, Châu Phi, Châu Mỹ La tinh, Afganistan, ở nhiều vùng và quốc gia khác nhau trên thế giới. Nhưng những viễn tưởng văn học không được bóp méo bức tranh hiện thực hơn nữa, không được khơi lòng thù hận nhau. Chúng tôi ở hai bên chiến tuyến, nhưng không đụng độ trực tiếp với nhau. Cuộc chiến được gọi là ”không tiếp xúc” đã diễn ra. Không quân Mỹ ném bom Việt Nam nơi chúng tôi, những người Xô viết, có mặt ở đó. Nhưng không chỉ có chúng tôi, cùng với chúng tôi có cả đại diện của nhiều quốc gia và dân tộc khác. Ở Hà Nội có nhân viên các đại sứ quán và cơ quan đại diện của tất cả các nước phe xã hội chủ nghĩa, đại diện của Uỷ ban quốc tế về kiểm tra và giám sát việc thực hiện Hiệp định Giơ-ne-vơ về Đông Dương năm 1954 (lúc đó có Canada, Ấn Độ, Ba Lan), đại sứ quán và phái đoàn Pháp, An-giê-ri, Thuỵ Điển, Phần Lan, Cộng hoà Ả rập thống nhất, muộn hơn có Anh, Ý, Iraq. Trong số người bị chết vì bom không chỉ có 30 công dân Liên Xô mà có cả viên trung sỹ Ấn Độ của Uỷ ban quốc tế về kiểm tra và giám sát, đại sứ Pháp, một nữ công dân Cộng hoà Ả rập thống nhất, một nhà báo Columbia và những người khác.
Các nhà văn Nga nhiều lần đề nghị các đồng nghiệp Mỹ hợp tác viết sách và dựng phim về chiến tranh của Mỹ từ các quan điểm mới. Không có áp lực tư tưởng và tuyên truyền. Hiện chưa có hồi âm. Đây cũng là một trong số những bí ẩn vì sao nhiều ”bí mật” đến giờ vẫn là bí mật.
***