[tieuboingoan]

Văn học Nga "Thế kỷ Bạc" như một chỉnh thể phức tạp

GS.TS. V.A. Keldysh

(Tiếp theo)

Tư tưởng về ngã thể cá nhân ở nước Nga thời kì đó gần như không tách khỏi tên tuổi của Nietzsche. Ảnh hưởng của nhà triết học Đức này ở nước Nga, cũng giống như ở phương Tây, rất rộng rãi và sâu sắc. Tác phẩm của ông được in ở các nhà xuất bản khác nhau, xuất hiện hàng loạt công trình về ông. Trong thái độ đối với Nietzsche có nhiều cái chúng ta giống với phương Tây, nhưng cũng có nhiều cái khác biệt đủ để nói tới một “Nietzsche Nga”(36) độc đáo. Điểm chung – đó là việc tiếp nhận Nietzsche như sự phủ định văn minh thời đại mình, coi ông là nhân vật tiêu biểu trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực chứng vì cá nhân con người. Sự khác biệt nằm ở tính chất khác nhau tới mức cực đoan của sự tiếp nhận đó – từ việc làm mất uy tín triệt để tới sự đề cao quá mức.

Nhiều nhà văn phương Tây đã trải nghiệm sự “cám dỗ” bởi Nietzsche. Những dấu ấn của lập trường tư tưởng – xã hội tinh tuyển luận của triết gia người Đức này hiện rõ trong sáng tác của nhiều nhà văn lớn (thí dụ như A. Strinberg). Những người khác tìm thấy ở Nietzsche nội dung khác thiên về bản thể luận, cách hiểu của ông về bản chất tự nhiên con người - cảm hứng về ý chí khởi nguyên hướng tới cuộc sống, sự tự khẳng định của cái tôi cá nhân (thí dụ, những truyện ngắn của J. London đầu những năm 1900).

Ở nước Nga, những ý kiến về triết gia người Đức này cũng cực kì đa dạng, trong đó phản xạ phê phán Nietzsche đi trước sự tiếp nhận ông trong sáng tạo nghệ thuật và sau đó thì thường xuyên đi kèm với nó. Nếu L. Tolstoi (và nhiều người đồng ý kiến với ông) nhìn thấy ở tư tưởng cái tôi cá nhân của Nietzsche sự cổ suý cho tư tưởng chống xã hội, chống nhân dân vì lợi ích của giai cấp cầm quyền, còn L. Seshtov (trước hết là cuốn sách có nhan đề Dostoevski và Nietzsche, 1902 của ông) nhìn thấy “bi kịch triết học”, sự thật chân xác về con người hiện đại, sự cô đơn và đày ải tiền định của nó, thì những người Nga khác lại giải thích Nietzsche gần với tinh thần khẳng định. Còn một điều thú vị nữa là sự tiếp nhận đó xảy ra ở môi trường xa lạ với Nietzsche – ở phe cánh tả đối lập về mặt chính trị với chính quyền hiện hành. Một số các nhà hoạt động quan trọng của tổ chức này coi Nietzsche như bạn đồng minh trong cuộc đấu tranh giải phóng cá nhân.

Dấu hiệu đầu tiên xuất phát từ N.K. Mikhailovski, người kiên định bảo vệ ý nghĩa quan trọng của cuộc nổi dậy tinh thần nơi Nietzsche: “Cá nhân con người đối với ông là thước đo mọi vật; tuy nhiên, bên cạnh đó, ông đòi hỏi phải có cuộc sống đủ đầy cho nó, đối lập lại mọi lợi ích, mọi điều kiện có thể giảm thiểu lòng tự trọng của con người, cho nên ở đây nói về sự ích kỉ trong ý nghĩa dung tục tầm thường của từ này và về cái gọi là “phi đạo đức” nào đó, là không thể”(37).

Giải thích thái độ “bất ngờ” của Mikhailovski, người ủng hộ “tinh thần vị tha xã hội”, đối với Nietzsche, khoa học về văn học hiện đại chỉ ra sự khiếm thiếu yếu tố cá nhân trong tư tưởng xã hội Nga thời kì đó và sự bổ sung bằng “tư tưởng Nietzsche” của Mikhailovski; nó lưu ý rằng những vấn đề cơ bản mà Mikhailovski bước đầu đề cập tới, sau trở thành đối tượng luận bàn về Nietzsche, kể cả ở phe thuộc hệ tư tưởng đối lập(38). Những người phản biện nhau gặp nhau ở cái điểm mà họ đều coi là không thể chấp nhận được nơi Nietzsche – họ không chỉ nhất tề quay lưng lại “triết học sức mạnh” của ông, (giống như Tomac Man), mà còn tích cực hạ uy tín của nó, nhưng đồng thời lại chỉ ra rằng cái có giá trị trong học thuyết của Nietzsche có trọng lượng hơn nhiều so với những cái có hại.

Tư tưởng triết học tôn giáo Nga mà đại diện là Vladimir Soloviev khởi đầu đơn thuần coi học thuyết Nietzsche là một “hiện tượng phản động” (Bước đầu tiên hướng tới mĩ học chính diện, 1894), nhưng sau đó nhìn nhận nó có phần phức hợp hơn, chú ý tới ý nghĩa tích cực của tư tưởng “siêu nhân”, coi đó như lời kêu gọi hoàn thiện bản chất con người, song cho rằng ý nghĩa tích cực ấy đã bị bóp méo bởi những lí giải giả trá (Tư tưởng siêu nhân, 1899). Thái độ tiếp theo của giới này đối với triết gia Đức có phần thông cảm hơn, thậm chí có lúc mang tính chất biện hộ. Lờ đi những cái không thể chấp nhận được trong giao giảng của triết gia, họ tiếp cận ông và gắn ông với bản thân mình theo cách riêng. Giống như các quá trình của tư tưởng xã hội, tư tưởng triết học tôn giáo mới của Nga cũng cố khắc phục sự thiếu hụt yếu tố cá nhân trong đạo Kitô chính thống, “lịch sử” (như họ gọi), tìm kiếm sự ủng hộ nơi Nietzsche.

Trong văn học nghệ thuật, biên độ phổ biến tư tưởng cá nhân ngã thể của Nietzsche (từ các nhà tượng trưng chủ nghĩa tinh tế tới các nhà hiện thực “đời thường”), cũng như những lí giải đa dạng về nó, cũng rất rộng. Tư tưởng “siêu nhân” biểu hiện rõ cả trong diện mạo một cá nhân duy kỉ đặt mình bên kia bờ thiện, ác (thí dụ, trong thơ tượng trưng giai đoạn đầu), cả ở “khả năng linh thị về một sinh linh ta không thể hiểu nổi, nhưng đầy nhân tính, đã thực hiện mọi khả năng tiềm ẩn trong nó và toàn quyền sở hữu sức mạnh, hạnh phúc và tự do”(39), không chà đạp lên đồng loại. Đó là những lời trong Truyện về Sergei Petrovich (1900) của Leonid Andreev, người tiếp nhận Nietzsche khác với phái suy đồi, khác cả với Tolstoi hay Seshtov. Cũng theo tinh thần ấy là sự tiếp nhận của Gorki thời trẻ; ông viết cho A.L. Volynski năm 1897: “Tôi thích (...) Nietzsche”(40). Về hiện tượng “tình yêu bản thân” (ngụ ý cả Nietzsche) cả Merezhkovski, cả nhân vật trong Trận quyết đấu của Kuprin (một phần là alter ego của tác giả) Nazanski, đều nói. Ở trường hợp đầu, từ “bản thân” thậm chí còn viết hoa; tuy nhiên, sự sùng bái bản thân – theo tinh thần Kitô giáo mới của Merezhkovski – không tách khỏi “tình yêu vĩ đại đối với những người khác, khỏi chiến công tôn giáo quên mình”(41). Nietzsche của Kuprin, ngược lại, đối lập “tình yêu bản thân” với luân lí Kitô giáo (tình thương “trâu bò” đối với đồng loại, nhưng đồng thời lại có khả năng cảm nhận “nồng nhiệt” “niềm vui, nỗi buồn của người khác” và suy tưởng về “cuộc sống tương lai tương tự thánh thần”, trong đó “sẽ không còn nô lệ, không còn chủ nô”(42). Điểm nhấn đặc biệt vào nội dung nhân văn trong triết học Nietzsche, thậm chí vào yếu tố xã hội ẩn đằng sau cảm xúc cá nhân, về nhiều phương diện, đã xác định chính nét độc đáo của “Nietzsche Nga”.

Tiếp nhận ảnh hưởng Nietzsche – không còn nghi ngờ, là đặc tính chung của quá trình văn học Nga giao thời hai thế kỉ. Nó giúp hình thành một trong những tư tưởng cơ bản của quá trình văn học này - khẳng định giá trị tự thân của cá nhân - trong những cách hiểu đa dạng nhất, đôi khi là đối lập. Tuy nhiên, sự tiếp nhận Nietzsche không mang lại điều gì hoàn toàn mới mẻ cho đời sống tinh thần Nga. Ở lĩnh vực này nó được nuôi dưỡng trước hết bởi chính những cội nguồn gốc rễ của mình. Nietzsche được đọc thông qua lăng kính truyền thống văn hoá dân tộc. Điều này, trước hết, lí giải sự chuyển hoá những tư tưởng của triết gia Đức trong môi trường Nga. Cả tinh thần hợp quần (sobornost) của người Nga cũng nhập cư vào một “Nietzsche Nga” đã được nhân đạo hóa. Mặt khác, nguồn gốc các yếu tố cá nhân thuần tuý chủ nghĩa cũng được tìm kiếm trong tư tưởng dân tộc. Ám chỉ những nguồn gốc đó, năm 1899 V.S. Soloviev viết: “Tôi nhận thấy ở Lermontov, một ông tổ trực tiếp của tâm trạng tinh thần, của khuynh hướng tình cảm, tư tưởng, đôi khi cả hành động, mà nói ngắn gọn có thể gọi là “chủ nghĩa Nietzsche”(43). Nói tới “những chiều sâu tăm tối của sự hung bạo, của ham hố quyền lực vô hạn độ, “điều mà bây giờ được F. Nietzsche lí thuyết hoá”, N.K. Mikhailovski nhận xét: “… Đối với nhà văn Nga, thậm chí là nhà văn không cần sâu sắc và hiểu biết lắm, những lời đó không phải không quen biết (…) Thiên tài vĩ đại, nói thẳng là thiên tài khủng khiếp Dostoevski và tính rõ ràng đến nao lòng của những bức tranh và những hình tượng do ông dựng lên còn làm sáng tỏ những góc khuất của tâm lí con người hơn là những luận giải của Nietzsche”(44).

==================

(36) Trong khoảng thời gian 1980-1990 ở nước ngoài đã xuất bản hàng loạt công trình và chuyên luận về vấn đề “Nietzsche Nga”: Nietzsche in Russia / Fd. by B.G.Rosenthal. Princeton University Press, 1986 (công trình nghiên cứu kèm theo một bảng mục giá trị tài liệu dịch và tư liệu phê bình văn học về Nietzsche); Clowes E.W. The revolution of Moral Consciousness: Nietzsche in Russian Literature, 1890-1914. Northem Illinois University Press, 1988; Nietzsche and Soviet Culture: Ally and adversary / Ed. By B.G.Rosethal. Cambridge University Press, 1994 (“Thế kỉ bạc” được nói tới ở phần đầu tiên của cuốn sách – “Nietzsche and the Prerevolutionary Root of Soviet Culture”).

Những công trình xuất bản trong nước liên quan tới vấn đề này có thể chỉ ra: Danilevski R.Iu. Hình tượng Nga của F. Nietzsche: Tiền lịch sử và khởi đầu hình thành // Giao thời thế kỉ XIX và thế kỉ XX: Từ lịch sử quan hệ thế giới của văn học Nga.L., 1991.

(37) Mikhailovski Nik. Văn học và đời sống // Tài nguyên Nga.1894. Số 12, tr.94.

(38) Xem: Lane Ann M. Nietzsche Comes to Russia: Popularization and Protét in the 1890; Rosenthal B.G. Introdution // Nietzsche in Russia. P. 63-65, 12,13; Clowes E.W. The revolution of Moral Consciousness. P58; Dalnievski R.Iu. Hình tượng Nga của F. Nietzsche // Ở giao thời thế kỉ XIX - thế kỉ XX, tr.31-33.

(39) Andreev L. Tuyển tập 6 tập. T.2, tr.233.

(40) Gorki M. Toàn tập. Thư từ. 24 tập. T.1, tr.246.

(41) Merezkovski D.S. L. Tolstoi và Dostoevski // Merezkovski D.S. Toàn tập 24 tập. M., 1914. T.11. tr.72-73.

(42) Kuprin A.I. Tuyển tập 6 tập. M., 1958. T.3, tr.346, 530-531.

(43) Soloviev V.S. Lermontov // Soloviev V. Thơ, mĩ học, phê bình văn học / tập hợp: N.V. Kotrelev. M., 1990. tr.441.

(44) Mikhailovski Nik. Văn học và đời sống // Tài nguyên Nga.1894. Số 11, tr.126-127.


(còn tiếp)

ĐÀO TUẤN ẢNH dịch