[tieuboingoan]

Văn học Nga "Thế kỷ Bạc" như một chỉnh thể phức tạp

GS.TS. V.A. Keldysh
(Tiếp theo)

Sau này khoa học bảo thủ của chúng ta đã phủ nhận những tìm tòi tư tưởng đó, còn đối với văn học “thế kỉ bạc” thì nó “ra sắc lệnh” về những đối kháng tư tưởng cũng như đối kháng nghệ thuật, coi đó như dấu hiệu chính của văn học thời kì này.

Điều này diễn ra phần lớn do sự xuất hiện phong trào văn học vô sản trong tiến trình văn học giao thời hai thế kỉ (đứng đầu là M. Gorki) và đỉnh điểm của nó - chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Từ đó tới nay một sơ đồ phân bố lực lượng văn học được xác định – “chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa - chủ nghĩa hiện thực phê phán - chủ nghĩa hiện đại”, đây là một sự lí giải đầy thiên vị và nặng tính ý thức hệ những gì thực sự diễn ra trong quá trình văn học. Ở giai đoạn hiện tại, tất nhiên không thể sử dụng sơ đồ này, song cũng cần phải lưu ý tới tính chính xác. Sẽ là không phải, thí dụ, chỉ vì phản ứng với quan niệm thủ cựu trước đây mà vất bỏ toàn bộ nền văn học vô sản (như hiện nay nhiều người vẫn thường làm) (...)

Tuy nhiên, nếu như văn học giao thời hai thế kỉ không được khoa nghiên cứu văn học chúng ta chú ý tới một cách thích đáng, thì các giá trị của nó lại được bảo tồn tích cực bởi nghiên cứu ở hải ngoại (các nhà văn, nhà nghiên cứu Nga lưu vong và nước ngoài). “Thế kỉ bạc” từ lâu đã trở thành một trong những đối tượng nghiên cứu hấp dẫn nhất đối với họ. Trong hàng loạt cách tiếp cận, kinh nghiệm nước ngoài tỏ ra hiệu quả, đáng học tập. Điều này ở chừng mực đáng kể liên quan tới sáng tác của các nhà văn mà vì những nguyên nhân khác nhau trở thành persona non grata (người bị bạc đãi) ở ngay chính quê hương mình.

Một trường hợp điển hình - Andrei Belyi. Nhà văn này, hầu như bị lãng quên ở trong nước, đã được phục sinh “ở phương Tây vào cuối những năm 1950” và từ đó tới nay “sự quan tâm chú ý tới ông ngày một gia tăng”(20). Bên cạnh những cố gắng nỗ lực của cá nhân các nhà bác học, từ đầu những năm 1980 Hội Andrei Belyi quốc tế đã đi vào hoạt động, tổ chức các cuộc hội thảo, công bố các thông tin, tiến hành việc viết tiểu sử nhà văn. Cho đến thời gian gần đây, khi ở nước Nga “ngành Belyi học” bắt đầu thực sự phát triển thì ở nước ngoài nghiên cứu về Belyi đã có những tích lũy đáng kể. Những công trình nghiên cứu về chủ nghĩa hiện đại Nga nói chung là những thành tựu đặc biệt của khoa học về văn học nước ngoài (...)

Có thể nói, trong giai đoạn hiện tại, việc chiếm lĩnh “thế kỉ bạc” đối với khoa nghiên cứu văn học của chúng ta không phải là sự đột phá một chất lượng hoàn toàn mới (điều đã xảy ra ở giai đoạn khác, cách đây 30 năm), mà là sự phát triển tự nhiên và sự hoàn thiện những tham biến tư tưởng có ở những thời kì trước, nhưng giải thoát chúng khỏi những định kiến, những tàn dư của các máy nén tư tưởng. Trên mảnh đất quang quẻ, lần đầu tiên diễn ra những cuộc tiếp xúc với khoa học nước ngoài bằng các cuộc hội thảo diễn ra thường xuyên, bằng những liên kết dịch thuật, in ấn phát hành, v.v... điều chứng tỏ sự gần gũi nội tại giữa hai khuynh hướng nghiên cứu trong và ngoài nước. Dấu hiệu rõ rệt nhất đó là sự gia tăng mạnh mẽ những ấn phẩm về chủ nghĩa hiện đại Nga của khoa nghiên cứu văn học trong nước. Đây là chỗ gặp gỡ những con đường của các nhà ngữ văn học trong nước và nước ngoài - cả ở phạm vi nghiên cứu, lẫn ở sự tương đồng các định hướng nghiên cứu.
Tuy nhiên, sự quan tâm gia tăng tới khu vực này đòi hỏi sự triển khai đối tượng rộng hơn. Ở trên chúng tôi đã nói tới yêu cầu hiện tại trong việc nghiên cứu văn học giao thời thế kỉ một cách tổng hợp. Bên cạnh đó, việc tìm kiếm những liên hệ ban đầu trong những nguồn tư liệu nghệ thuật vô cùng trái ngược được tiến hành ở những cấp độ khác nhau - cấp độ “bên trong của loại” và cấp độ “giữa các loại”. Ở trường hợp đầu - thí dụ như việc đi sâu lí giải chủ nghĩa tượng trưng Nga như một chỉnh thể đặc biệt, trong đó diễn ra sự vận động của phong trào tượng trưng và hậu tượng trưng không đồng thuận với nhau để tiến tới sự thống nhất phức tạp (các công trình của M.L. Gasparov, Viach. Vc. Ivanov, I.P. Smirnov, V.N. Toporov, E.G. Etkind, v.v...). Ở đây cần phải nhắc tới tư tưởng của Gasparov về sự kết hợp “trong mâu thuẫn” những di sản của nhóm Parnasse và các nhà tượng trưng Pháp trong chủ nghĩa tượng trưng Nga (“tính trang nghiêm, chắc chắn của các nhà Parnasse và sự tròng trành nghiêng ngả của các nhà tượng trưng chủ nghĩa), được tiếp nhận sau đó bởi “hai trường phái kế tiếp chủ nghĩa tượng trưng (...) Trường phái Đỉnh cao (Akmeizm) nắm bắt - mặc dù trong giai đoạn ngắn - truyền thống thi pháp Parnasse , còn phái Vị lai - truyền thống của chủ nghĩa tượng trưng”(21). Còn ở cấp độ “giữa các loại” - đó chính là toàn bộ quá trình văn học của giao thời thế kỉ như xuất phát điểm chung, hơn nữa, như một chỉnh thể tự khẳng định, thông qua những mâu thuẫn khó tránh được. Bản thân thuật ngữ “chỉnh thể” (các dạng khác của nó - “sự thống nhất phức tạp”, “sự thống nhất phức hợp”, v.v..) không hiếm khi trở thành thuật ngữ chung trong các công trình thời gian cuối này thể hiện cách hiểu trên.

Cái nhìn mới đối với “thế kỉ bạc” ngày càng chiếm lĩnh không gian rộng mở, dần trở thành thành tựu của cả văn học trong nhà trường - các sách giáo khoa phổ thông và cả các giáo trình cho giảng viên và sinh viên đại học(22).

=========
(20) Xem: Bibkhin V.V. Orfei của thế kỉ điên loạn // Andrei Belyi: những vấn đề sáng tác. Những bài viết. Hồi kí. Ấn phẩm. // Người tập hợp: St. Lesnhevski, Al. Mikhailov. M., 1988, tr.502.

(21) Gasparov M.L. Tính đối kháng trong thi pháp của chủ nghĩa tượng trưng Nga // Mối liên hệ giữa các thời đại: Những vấn đề kế thừa trong văn học Nga cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX. M., 1992, tr.244-245, 262-263.

(22) Văn học Nga thế kỉ XX: tiểu luận. Chân dung. Tuỳ bút. Chủ biên F.F.Kuznesov. M., 1994; Văn học Nga thế kỉ XX / Chủ biên V.V. Agenosov. M., 1996, 2 tập; Văn học Nga thế kỉ bạc / Chủ biên V.V. Agenosov. M.,1997; Basinski P. Fediakin S. Văn học Nga cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX và làn sóng lưu vong đầu tiên. M., 1998.

(còn tiếp)

ĐÀO TUẤN ẢNH dịch