Hôm nay mình mới có chút thời gian rỗi nói về các tiêu chuẩn đánh giá trong nghiên cứu khoa học và đào tạo. Cần phải nói rõ là đối với phần lớn các nhà khoa học nhất là khoa học tự nhiên và kỹ thuật ko có sự khác biệt về ý thức hệ cũng như sự khác biệt về chính trị trong quản lý nghiên cứu khoa học. Thời Liên Xô các tiêu chuẩn đánh giá công trình nghiên cứu và sản phẩm khoa học cũng giống hệt như các hệ thống đang áp dụng hiện nay trên thế giới mặc dù hình thức có thể khác một chút.
Hệ thống đánh giá chính là dựa trên các ấn phẩm khoa học đối với các ngành khoa học cơ bản và chất lượng sản phẩm ứng dụng đối với các ngành khoa học nghiên cứu ứng dụng. Đối với nghiên cứu ứng dụng việc đánh giá đầu ra khoa học dễ dàng hơn vì sản phẩm khoa học có thể được đánh giá trực tiếp thông qua việc áp dụng sản phẩm đó vào thực tế và tính toán lợi ích trong quá trình chạy thử. Tuy nhiên đối với khoa học cơ bản thì việc đánh giá phải dựa vào nhiều yếu tố được định nghĩa và chuẩn hóa chặt chẽ, minh bạch.
Ấn phẩm khoa học ở đây là các tạp chí và sách chuyên ngành. Vì lý do đặc thù, các nhà xuất bản khoa học thời kỳ Liên Xô tương đối tốt, nằm dưới sự quản lý của nhà nước vì vậy các ấn phẩm khoa học cũng dựa theo một tiêu chuẩn chung về xuất bản công trình khoa học. Đối với các tạp chí chuyên ngành việc phản biện kín và phản biện độc lập (blind and peer review) đã được áp dụng ở hầu hết các tạp chí chuyên ngành như vậy từ thời liên xô. Phản biện kín có nghĩa là những người được giao trọng trách thẩm định một bài báo khoa học ko biết rõ tác giả để tránh trường hợp quen biết mà nể nang. Phản biện độc lập có nghĩa là 3 hoặc 4 nhà khoa học viết phản biện độc lập mà ko biết rõ ý kiến của những người còn lại. Qui trình này hoạt động rất hiệu quả giúp sàng lọc những công trình thiếu nghiêm túc hoặc chưa đủ chín chắn.
Được chấp nhận đăng bài ở các tạp chí như vậy là tiêu chuẩn để tốt nghiệp nghiên cứu sinh tiến sỹ ở nhiều trường tốt ở Liên Xô (xem bài viết của GS Nguyễn Tiến Dũng về con cừu đen của làng toán học) cũng như dùng để đánh giá các cung bậc GS và viện sỹ. Chính vì các tiêu chuẩn và chuẩn mực được xác lập rõ ràng, trong khoa học sự mập mờ đánh lận con đen để trục lợi chính trị được hạn chế tối đa. Những người giỏi sẽ có các công trình quan trọng đăng ở những tạp chí tốt, được đồng nghiệp biết đến và thăng tiến dễ dàng.
Ngày nay ở hầu hết các nước (tôi ko dùng chữ phương tây vì khoa học ko phân biệt phương tây và ko phương tây, nhiều người thích dùng khái niệm này đó thường là những người ko hiểu gì về nghiên cứu khoa học), người ta chấp nhận hệ thống đánh giá này. Tiêu chuẩn chung là phải có bài được đăng ở những tạp chí được giới khoa học "công nhận". Giới nghiên cứu khoa học lấy tiếng anh làm chuẩn vì sự phổ biến rộng rãi của ngôn ngữ này. Do đó các tạp chí tiếng anh chiếm đa số, mặc dù nhà xuất bản có thể là của Đức (Springer), Hà Lan (Elsevier), Anh (Cambridge) hoặc Mỹ (ScienceDirect, Wiley, ACM và IEEE). Cũng có nhiều tạp chí tiếng pháp, tiếng Đức được được "công nhận" nhưng do ko có nhiều nhà khoa học dùng được các thứ ngôn ngữ này nên theo thời gian chất lượng của các tạp chí như vậy ko tăng đáng kể, ít nhất là về mặt số lượng độc giả.
Trong khoa học sự "công nhận" ở đây cũng được định nghĩa chặt chẽ. Một công ty độc lập có tên là Thompson Reuter có nhiệm vụ đánh chỉ mục các tạp chí và tính chỉ số ảnh hưởng của các tạp chí này (impacted factor (IF)). IF là chỉ số quan trọng vì nó tính số lượng trích dẫn trung bình một bài báo nhận được trong thời gian 2 năm gần nhất.
Mặc nhiên những công trình khoa học tốt sẽ được nhiều người trích dẫn và dùng lại kết quả (dùng lại các định lý toán học, các phương pháp thí nghiệm) hoặc lặp lại thí nghiệm để kiểm tra độc lập. Do đó tạp chí tốt sẽ có IF cao. Mặc dù gần đây có nhiều bài báo khoa học nói về điểm yếu của IF index nhưng nhìn chung thì bản thân cộng đồng khoa học đều biết rõ tạp chí nào là tạp chí tốt mà ko cần dùng đến các chỉ số thống kê này. Các tạp chí được Thompson Reuter đánh chỉ mục được phân loại thành ISI journal và là chuẩn mực trong đánh giá nghiên cứu ở nhiều nước.
Ngày nay việc xuất bản ở những nơi danh giá là chuẩn mực để người ta: 1. tuyển chọn ứng cử viên cho các vị trí ở các trường đại học và viện nghiên cứu. 2. đánh giá khả năng nghiên cứu khoa học của một nhà nghiên cứu, nhóm nghiên cứu để đề bạt và thăng cấp trong hệ thống khoa học 3. đánh giá kết quả đầu ra của một dự án khoa học được cấp tiền tài trợ từ chính phủ. Ở VN các tiêu chuẩn này cũng đang được áp dụng để tính điểm GS và PGS, cấp kinh phí nghiên cứu qua các quỹ khoa học nhà nước như NAFOSTED, ở đó người ta yêu cầu ứng cử viên phải đăng ít nhất 2 bài ISI journals trong vòng 5 năm trở lại đây mới được đăng ký nhận tiền tài trợ. Do đó tuy hình thức có khác nhau nhưng so với thời kỳ LX thì chuẩn mực đánh giá là ko khác biệt là bao.
Ở Nga thời kỳ LX nhiều nhà xuất bản khoa học được bao cấp, ngày nay ở Nga sự sụp đổ của Liên Xô dẫn đến hệ lụy là sự tụt hậu của một số ngành khoa học nhất là những ngành cần số tiền tài trợ lớn cho các dự án nghiên cứu như khoa học vật liệu, sinh y, sinh tin, vật lý ứng dụng, tin học vv. Cộng thêm sự sụp đổ của hệ thống đánh giá chuẩn mực khoa học vì các nhà xuất bản ko còn được bao cấp dẫn đến sự dễ dãi trong đăng tải và thẩm định các ấn phẩm khoa học. Chính vì thiếu những tiêu chuẩn đánh giá minh bạch sự gian lận trong khoa học nở rộ.
Tuy nhiên đã có sự thay đổi tích cực, ở Nga những năm gần đây người ta bắt đầu áp dụng các tiêu chuẩn chung để đánh giá khoa học. Nghiên cứu sinh bắt buộc phải có bài đăng ở những nơi được công nhận theo tiêu chuẩn của bộ GD mới được lập hội đồng bảo vệ luận văn. Các tiêu chuẩn mới có tính đến các hệ thống ISI của Thompson và cả những tạp chí tiếng Nga vốn nổi tiếng dưới thời xô viết đang được bộ GD xây phục hồi uy tín. Các tài trợ nghiên cứu khoa học ở Nga cũng đánh giá ứng cử viên nhận tài trợ dựa trên các tiêu chuẩn này. Tuy nhiên đối với nghiên cứu kỹ thuật quân sự thì hệ thống này ko được áp dụng vì đặc thù bí mật quốc gia.
Nói tóm lại giới nghiên cứu khoa học thuần túy nói chung, ko phân biệt ở Nga hay ở Mỹ, ở VN hay ở Nhật Bản, không có khái niệm ý thức hệ và chính trị trong nghiên cứu khoa học. Kết quả khoa học cần phải được thẩm định độc lập dựa theo một qui trình chuẩn và công bằng. Bản thân kết quả khoa học là chân lý, chỉ có thể đúng hoặc sai, biết hoặc chưa biết. Việc thẩm định rất cần thời gian nhưng ko có nghĩa là ko thể. Tuân theo một qui trình chuẩn giúp khoa học phát triễn lành mạnh và loại bỏ những gian lận, mập mờ thiếu rõ ràng để trục lợi chính trị.
|