[danngoc]

Về đạo diễn điện ảnh Andrei Tarkovsky, nhà thơ Joseph Brodsky và nhà soạn nhạc Alfred Schnittke:
Ba người này hiếm khi nhóm lại với nhau, nhưng họ có nhiều điểm tương đồng, đằng sau những khác biệt rõ rệt. Theo như tôi biết, họ chưa bao giờ cộng tác với nhau, mặc dù Schnittke (người soạn nhạc cho hàng chục bộ phim và đã làm việc với các đạo diễn giỏi nhất thuộc thế hệ Tarkovsky – Andrei Mikhalkov-Konchalovsky, Elem Klimov, Larissa Shepitko và Alexander Mitta) từng dùng thơ của Brodsky như một thứ lớp ngữ âm trong cuốn nhạc piano ngắn “Aphorism” (1990).
Thật thú vị là cả ba người đều bị “nhiễm” văn hóa và lối sống phương Tây từ thời niên thiếu, mặc dù gia đình họ có nguồn gốc khác hẳn. Lớn tuổi nhất là Tarkovsky, sinh năm 1932; Schnittke trẻ hơn hai tuổi, còn Brodsky trẻ hơn tám tuổi. Nhưng cả Tarkovsky và Brodsky đều là stilyagi: họ thích mặc quần áo tao nhã của phương Tây (mặc dù không có tiền mua) và ngồi trong các quán café thời thượng, nhấm nháp cocktail và nghe nhạc phương Tây, trước tiên là jazz (sau này cả hai đều chuyển sang thích Bach và Haydn).

Nỗi khao khát của họ với phương Tây bị ảnh hưởng bởi văn học và phim ảnh. (Brodsky luôn nói về chuyện mình hâm mộ phim Mỹ, đặc biệt là loạt phim Tarzan). Chỉ Schnittke là thời trẻ từng có một thời gian ở Châu Âu thực sự: năm 1946, cha ông, một thông dịch viên quân đội và là Đảng viên, được tới Vienna, tại đó ông làm việc hai năm cho một tờ báo tuyên truyền xuất bản tại khu vực do Liên Xô quản lý. Vienna có một tác động thần kỳ lên cậu bé tỉnh lẻ mười hai tuổi đến từ vùng Volga, và ông mô tả đây là “thời gian tuyệt nhất” đời mình.

Trong ba người, chỉ có Alfred là một sinh viên chuyên cần; ông đứng đầu lớp ở trường phổ thông, trường nhạc và Trường Nghệ thuật Moscow, nơi mà ông, giống như cô bạn cùng lớp Sofia Gubaidulina, đã giành được học bổng Stalin (là một phần thưởng cao quý thực thụ). Tarkovsky, khá lùn và đầy mặc cảm, là một sinh viên kém và hay gây rắc rối; Brodsky tóc đỏ và hay nhũng nhiễu bỏ học khi lên lớp tám, từ đó việc học hành chính thức của ông ngưng hẳn. Cả Tarkovsky lẫn Brodsky đều tìm việc làm trong các đoàn thám hiểm địa chất, lang thang khắp vùng taiga ở Siberia. Các chuyến thám hiểm vốn thu hút những thành phần hạ lưu, lũ du đãng và những kẻ phiêu lưu, nhưng cũng cả các thi sĩ nữa. Với Tarkovsky thời kỳ này là “ký ức tốt đẹp nhất” trong đời ông, như sau này ông nhắc đi nhắc lại; Brodsky thì nhớ lại kết quả công tác địa chất của mình (họ đi tìm quặng uranium) một cách khá ngờ vực.

Khi Thời thơ ấu của Ivan được giới thiệu với những khán giả đầu tiên của nó ở Dom Kino, câu lạc bộ của Hội Đạo diễn Điện ảnh tại Moscow, người thầy căng thẳng thấy rõ của Tarkovsky, Romm, đã nói, “Các bạn, hôm nay các bạn sẽ được xem một thứ đặc biệt, trước đây chưa có một thứ gì như thế này từng xuất hiện trên màn ảnh ở ta”. Nhà phê bình đầy ảnh hưởng Maya Turovskaya nhớ lại, “Hai giờ đồng hồ sau chúng tôi ra khỏi khán phòng – xúc động, ngơ ngác, vẫn chưa biết mình nên trách móc nhà đạo diễn vì sự rối bời ấy hay nên gạt qua một bên nhận thức thông thường của mình mà chấp nhận cái thế giới kỳ lạ vừa xuất hiện và biến mất khỏi màn hình”.
Trong tay của Tarkovsky, một kịch bản tầm thường (một cậu trinh sát thiếu niên đã anh dũng hy sinh thân mình trong Thế Chiến thứ II) biến thành câu truyện ngụ ngôn về sự sống, được nhận lời tán dương nhiệt liệt từ Jean-Paul Sartre và vào năm 1962 đã đoạt giải Sư Tử Vàng St. Mark tại Liên hoan Phim Venice. Venice đưa Tarkovsky trở thành nổi tiếng vào tuổi ba mươi.
Bộ phim đen trắng Thời thơ ấu của Ivan, tinh tế làm nhòe ranh giới giữa hiện thực, mộng ảo và ký ức, được cho là tác phẩm hoàn hảo nhất của Tarkovsky. Nhưng bộ phim nổi tiếng nhất của ông là Andrei Rublev, một câu truyện sử thi dài hơn ba tiếng về vị thầy tu kiêm họa sĩ vẽ tranh thánh vĩ đại của thế kỷ mười lăm. Chưa một ai từng thử làm một dự án tham vọng như vậy kể từ thời Eisenstein, nhưng Tarkovsky khi đó là con cưng của tổ chức điện ảnh, bởi vậy người ta cho ông thứ ông cần, 1.250.000 rúp.
Rublev, giống như Thời thơ ấu của Ivan, được làm trong thời gian kỷ lục – việc quay phim bắt đầu từ giữa năm 1965 và kết thúc vào tháng 11, và mặc dù có giai thoại về sau, giới quan chức quản lý đã vui vẻ tiếp nhận nó. Bộ phim đang hướng tới Cannes khi mà, như lời Tarkovsky, một đơn tố cáo của đạo diễn phim có ảnh hưởng lớn Sergei Gerasimov đã khiến ủy viên văn hóa của Đảng Demichev chặn Rublev lại tại hải quan Sân bay Sheremetyevo. Từ đó bắt đầu vận rủi của Tarkovsky.
Tarkovsky không phải là một người hâm mộ Eisenstein. Thần tượng của ông là Robert Bresson, Luis Buñuel, Ingmar Bergman và Akira Kurosawa. Ảnh hưởng của họ lên Rublev rất rõ, nhưng sự tương đồng vô thức với phim Ivan Hung đế của Eisenstein là rất đáng chú ý: cả hai đạo diễn đều tập trung vào bi kịch của một nhân cách nổi bật, với các sự kiện lịch sử hoàn toàn chỉ làm phông nền.
Eisenstein bị hấp dẫn bởi học thuyết quyền lực, Tarkovsky thì bởi những bí ẩn của óc sáng tạo. Vị thầy tu họa sĩ của ông, rất tự nhiên, chính là tự truyện, và ta cũng có thể nhìn thấy Tarkovsky trong một số nhân vật khác của bộ phim. Điều này đặc biệt đúng trong đoạn đúc chuông, đoạn hay nhất trong phim, khi người thợ học việc trẻ liều lĩnh nắm lấy quyền chỉ huy cả một đội quân người lớn dưới quyền – một lối phúng dụ ám chỉ việc làm phim – và chỉ dùng trực giác của mình, chống lại mọi dự tính, tạo ra được kiệt tác của mình – một quả chuông với tiếng ngân tuyệt vời khiến thống nhất được đất nước Nga, làm gia tăng thanh thế cho vị công tước và gây kinh ngạc trí tưởng tượng của người nước ngoài (một sự tương tự rõ rệt với thành công bất ngờ của Thời thơ ấu của Ivan).
Đoạn quả chuông cho thấy rằng Tarkovsky không có dự định chống lại các ông chủ Xô viết của mình. Ông muốn phục vụ nước Nga và làm vinh danh nó. Đó là lý do nhà đạo diễn quá đau đớn trước đòi hỏi cắt gọt và biên tập lại Andrei Rublev, vốn đột ngột bị coi là chống Nga và không yêu nước. Ông cũng bị tố cáo là hành hạ súc vật: trong khi quay phim cảnh người Tatar tấn công thành phố Nga, một con ngựa bị ném xuống từ tháp chuông và một con bò bị thiêu sống (Tarkovsky luôn phủ nhận vụ thứ hai, đồng thời cãi rằng con ngựa dù sao cũng sắp bị giết thịt).
Tarkovsky kháng cự bằng mọi cách có thể. Cuối cùng, chính quyền cất Rublev lên giá năm năm rưỡi, tuyên bố rằng: “Bộ phim chống lại chúng tôi, chống lại nhân dân, lịch sử và chính sách văn hóa của Đảng”. Khán giả Liên Xô chỉ được nghe tin đồn về Rublev, nhưng bộ phim được bán sang Pháp, nơi những người hâm mộ Tarkovsky ở phương Tây tổ chức chiếu nó bên lề cuộc thi ở Cannes. Nó gây xúc động (một phim bị cấm!) và đoạt Giải Fipressi.