Mien trung viết
Nước Nga thoáng thấy, chợt nghe (phần 3)
Tô Hoàng
Không nên làm bất cứ sự so sánh nào trong khoảng cách 25 năm, tức một phần tư thế kỷ. Tôi đã biến thành ông lão” thất thập”, còn “ các bà cụ Nga” của tôi ngày nào đã sấp sỉ trong ngoài 50..Tàn tạ, nẫu nát cả rồi!
Mong bạn hiểu cho, những điều tôi ghi lại hầu bạn dưới đây chỉ lả những gì tình cờ đập vào mắt, tình cờ thóang nghe bên tai.
Biết vậy,vẫn không sao lẩn tránh được những ám ảnh, những liên tưởng…
BIA, RƯỢU Ở NƯỚC NGA
Sau này, có lẽ văn học sử Việt nam sẽ ghi: Oleg Bavưkin là một nhà văn Nga hết sức tận tâm, nhiệt tình, chu đáo và đóng góp rất nhiều công sức trong việc nối lại mối giao lưu giữa các nhà văn nước ta với các nhà văn Nga, với nước Nga trong những thập niên vừa qua.
Chỉ tiếc mỗi một điều (có thể là tôi không gặp may chăng?), Oleg không phải là dân nhậu nhẹt!
Sang thăm xử sở bạch dương, muốn tìm hiểu tính cách Nga, tâm hồn Nga mà không một lần được túy lúy càn khôn với những người Nga thì mới gọi là biết nước Nga …50%. Người Nga khi say càng hiền hơn, tốt bụng hơn và càng chân thành, cởi mở hơn. “Nalivai” (Rót nữa), “ Pôn stacan “ (đầy ly), “ Đô cansa” (Cạn chén)..Ly là thứ cốc vại, dùng để uống nước chanh, đổ rượu vodka tràn ly. Xòe riêng bàn tay phải ra, nắm ngang thân ly, nhẹ nhàng đưa lên mang tai. Từ mang tai, vẫn một bàn tay ấy, lăn cái cốc đến miệng, ngửa cổ ra uống cạn một hơi, tận cho đến khi úp cốc xuống bàn, bạn nhậu kiểm tra không có một giọt nhỏ nào (capencu) rớt ra bàn - như vậy bạn Nga mới coi là “ cạn chén “. Cứ thế hít hà thêm hành sống, bánh mì đen, bỏ vào mồm một miếng saslưc (thịt ướp gia vị nướng lên), một miếng selotsca (cá sống trộn hành, dấm). Và cứ thế “hết trận này ta lại qua trận khác…” (như lời một bài hát Việt) cho tới khi rũ gục xuống bàn.
Một buổi chiều hè tuyệt đẹp tại khu nhà nghỉ của Oleg ở làng Stanky thuộc tỉnh Vanđai, tôi dụ khị Oleg “gầy nhậu” để cho anh bạn Tạ Duy Anh biết thế nào là thú uống của người Nga. Té ra Oleg cũng không sành món saslưc và khi chuẩn bị món nhậu cá sống, Oleg phải đi hỏi cách làm ở chị hàng xóm.
Nói chuyện nhậu, bỗng nhớ câu chuyện nghe được vào những năm đầu ông Mikhail Gorbachov mới lên cầm quyền. Dạo đó sách báo, truyền hình Nga đã xuất hiện những bài đả kích Lênin và thành quả Cách mạng tháng Mười. Trong một bữa say sưa, một anh bạn Nga cùng lớp nói như gào lên: “ Lênin và người Bonsevich vẫn mãi mãi có công với nước Nga. Ông bà mình, rồi cha mẹ mình luôn nhắc nhở vào cuối thế kỷ 19, nước Nga cực kỳ ù lỳ, cực kỳ tụt hậu so với các nước châu Âu. Anh mugic Nga từ sáng tinh mơ đến tối khuya không buông bình rượu vodka. Uống, rồi suốt ngày ngủ li bì trên lò sưởi, không chịu động chân động tay. Ông Lênin đã quất roi vào đít những con sâu rượu ấy và cưỡng bức ra lao động tại công trường Cộng sản. Kết quả là nước Nga thực hiện được điện khí hòa toàn quốc. Tiếp tới có một nền công nghiệp mạnh để đánh bại bọn Hítle. Và vào đầu những năm 1960 không phải người Mỹ, người Anh, người Pháp mà chính là người Nga chúng tao đã đi tiên phong đưa con người vào vũ trụ. Cái roi chuyên chính đâu đáng nguyền rủa hết, vẫn có thời điểm nó tỏ rõ sức mạnh của mình đấy chứ? “.
…Sớm mai dạo gót trên các đại lộ vắng người ở Moskva hay Saint Petersburg hoặc lang thang ven sông Moskva, sông Nheva tôi chú tâm để ý xem có gặp những đám vỏ chai nằm dưới chân các cột điện, hay lăn lóc trong các búi cỏ ngợp tốt như tôi vẫn quen nhìn 25 năm trước đây không. Có đấy! Nhưng rất thưa nhặt và mỗi đống vỏ chai chỉ chừng 3,4 cái. Nhìn kỹ cũng toàn loại vỏ chai bia Nga giá rẻ kiểu “Vương miện Siberi”, “Dziguly”…Đang mùa hè chứ chưa phải là mùa đông chăng? Những tối mùa hè mát mẻ, mặt trời đi ngủ muộn thì người Nga cũng vẫn thích “gầy sòng” cơ mà! Thỉnh thoảng đi trong ngầm qua đại lộ hoặc dạo gót ven sông cũng bắt gặp những chàng trai lôi thôi, áo quần sộc sệch, bước đi thất thểu, mặt đỏ nhừ..Nhưng cũng hiếm thấy thôi. Nếu bóng áo tím cảnh sát trên các đường phố Moskva hay Saint Petersbugr bây giờ ít hẳn so với 25 năm trước đây thì bóng dáng người say cũng giảm thiểu đáng ngạc nhiên. Chuyện vui: một lần trong đường hầm nối ga này với ga kia, đâu ở ga Cuznhetsky-Most thì phải. Đi ngược chiều chúng tôi là một chàng trai hao hao người Á, tóc đen soăn tít, râu quai nón, saraphan đen. Chàng bước đi hơi siêu sọ, đôi tay đung đua nhẹ nhàng, mắt như mơ màng ngó tận đâu đâu, miệng cười cười, lẩm bẩm như đang nói chuyện với ai ai...Oleg giật giật tay tôi, hất đầu về phía trước,tủm tỉm cười:
-Puskin!
Tôi hỏi lại:
-Ai cơ?
-Aleksangdr Puskin!
Tôi nghe rõ rồi, nhưng không hiểu sao vẫn buột miệng kêu to:
-Bảo Ninh- “ Nỗi buồn chiến tranh”kìa!
Các bạn đi cùng được một trận cười mà Oleg không hiểu vì can cớ gì!
Nếu thực sự người Nga đang đoạn tuyệt với bia rượu là vì sao?
Vào các cửa hàng thực phẩm trên các đại lộ hoặc các gian hàng nghèo nàn hơn ở các góc phố, trên dẫy quầy đồ uống la liệt, lấp lánh các nhãn mác rượu bia ngoại, rượu bia Nga. Thị trường tự do, cầu đâu cung đó mà! Giá cả khá mắc. Rượu, bia ngoại càng mắc hơn rượu, bia Nga.Tính ngang sang dollar giật mình. Quy đổi sang tiền Việt càng sững sờ hơn. Thành thử làm theo lời khuyên của Tạ Duy Anh là tuyệt nhất: “ Sang Nga thì phải uống bia rượu Nga mới nên người. Chứ uống rượu Hennessy, Chivas.. uống bia Tiger, Heineken thì ở nhà quách cho xong! “.
Đến thăm Hội Nhà văn Nga làm quen với bác thường trực, sấp sỉ tuổi mình. Đưa ngón tay trỏ búng búng lên cổ hỏi nhỏ bác có lo đủ đồ uống mỗi tối không, bác lắc đầu cười buồn :
-Một tuần được một bữa vào tối thứ Sáu thôi. Cũng đang tính đoạn tuyệt với Vodka đây?
-Vì sao?
Bác nhay nháy mắt nhìn tôi:
-Rượu thì đắt mà lương hưu thì thấp. Vậy thôi!
Đến thành phố cổ Novgorod, ghé thăm Chi hội nhà văn địa phương lúc đã chiều muộn. Thân tình, ríu ran như quen biết nhau đã từ lâu. Bạn tranh nhau đọc thơ. Thu Trân hát quan họ, Tạ Duy Anh hát “ Triệu bông hồng”. Nhà thơ, nhà văn tỉnh nhỏ hầu hết cũng là những người thuộc thời kỳ Xô viết - cả về phương diện ứng xử lẫn xét đoán qua mớ tóc bạc trên đầu, lớp da nhăn nheo trên mặt. Chiều dịu mát, không khí ấm áp, gần gụi như trong một gia đình. Trên bàn bạn đã bày sẵn phomai, giò sấy, bánh mì đen và một chai vodka loại nhỏ. Bạn mở nút, rót vào mấy cái ly. Đang nghĩ nếu “davai” (Nào, xin mời), “ Do cansa! “ (cạn chén) thì ai uống ai đừng. Nhưng bạn nhường vodka cho các nhà văn Việt nam, còn bạn uống nước trà đường. Cũng không tiện hỏi vì sao, nhưng cảm nhận dường như cung cách tiếp đón ấy chưa tương xứng với tấm lòng mến khách của người Nga!
Nhắc tới chuyện bia rượu Nga, không thể quên được kỷ niệm những lần đón tiếp bạn hữu văn chương trong nước sang Moskva vào những năm 1980, 1981 Việt nam cực kỳ khó khăn, túng đói.
Gặp nhau, câu hỏi cửa miệng của bạn thường là: “ Sang bên này cậu ăn gì vào bữa sáng, bữa trưa, bữa chiều? “.
Lười, không muốn xuống phố, bê khay trứng gà ra làm ốp la để Phạm Tiến Duật ăn với bánh mì. Duật về mách với vợ mình: “ Nó giàu sụ, dám thết anh cả một khay trứng”.
Giữa ngày đông nhiệt độ âm 30, Thanh Thảo cứ nằng nặc đòi được uống bia, dù trong tủ lạnh có đủ rượu vang, vodka. Đưa Thanh Thảo đi bộ sang Khu Triển lãm thành tựu kinh tế quốc dân. Bỏ đồng 20 xu vào khe máy, bia phun ra phe phé, loáng một cái đầy cốc vại. Thêm 50 xu được một đĩa tôm hấp nóng hổi. Uống đứng, ăn dứng. Sụp soạp, hít hà, hai đứa cũng không làm sao tiêu hết được 3 rúp.
Biết đàn anh Thu Bồn là dân nhậu phương Nam, vội nói: “ Anh muốn uống rượu gì, đàn em ra cửa hàng là có ngay. Ở bên này buôn bán nhập nhằng có đồng ra đồng vào đủ sức thỏa mãn ông anh. Chứ nay mai về Việt nam là không chiều được ông anh đâu”. Nhà thơ đàn anh chọn rượu Ararad xứ Armenia. Uống tới sỉn, tới lúc cất tiếng khóc hu hu, vừa khóc vừa ngâm một bài thơ về giá cả leo thang ở Việt nam, người ra chợ cầm tiền mà tưởng như đánh rơi đâu mất. Không nhớ cả bài, chỉ còn nhớ được một câu: “ Con cá cũng ươn trên tay người mà cả!”.
Còn một ngày nữa sẽ tạm biệt Moskva, tạm biệt nước Nga, nào ngờ ông bạn Tạ Duy Anh lại tạo được cơ hội ngồi uống thoải ruợu vodka, ăn thoải saslưc, selosca. Mà ăn uống vui vẻ, ồn ào cởi mở giữa các bạn người Nga mới tuyệt cú mèo chứ!. Số là Tạ Duy Anh tìm được một người cháu “ học gỉỏi tài cao”, tốt nghiệp cử nhân, tiến sỹ tại Nga, ở lại Nga làm công tác thương mại. Thế là khu công viên rộng như cả một cánh rừng nằm gần ga metro Calomen chiều hôm ấy bỗng thêm vào ký ức sang Nga chuyến này một điều gì đó thật khó quên.
Saslưc đúng thứ thịt cừu tẩm ướp theo cung cách Grudia. Selosca chọn loại cá ít mỡ, lau giấy mỏng cho sạch, ngâm dấm với hành sống. Đủ nước chấm và mù tạt. Còn rượu là thứ vodka Nga xuất khẩu. Ngồi quây quanh hai dẫy bàn gỗ, giữa cơn gió mát từ sông Moskva thốc lên, có đủ khách Nga, khách Việt.
Quay trở về với đề tài bia, rượu Nga, thật không ngờ, tôi lại là người khai mào. Tôi kể lại, đâu đó vào đầu mùa đông năm thứ hai kể từ khi Mikhail Gorbachov trở thành “Ông Chủ “ của Điện Kremli, ông ta ban phát ra một sắc luật khiến người Nga rúng động, cái lạnh xứ Nga càng như lạnh thêm: Lệnh cấm uống rượu! Tôi nhớ dạo đó, cả rượu vang, lẫn vodka bán theo phiếu phân phối, mỗi tuần mỗi đầu người một chai. Mà đã mua rượu vang rồi thì không được mua vodka. Ở các quầy bán rượu dòng người xếp hàng rồng rắn. Người mua rượu đã đông, “con phe” còn đông hơn. Những năm tháng ấy cuộc sống của ngườI Nga quá đơn điệu, nhàm chán. Không ai biết và không ai biết cách làm giàu cho bản thân. Tất cả chỉ trông vào đồng lương của Nhà nước và chút tiền kiếm thêm rủi may khi vượt chỉ tiêu lao động hoặc đạt lao động xuất sắc, tiền tiến hàng tháng, hàng quý. Không có rượu không chỉ là chuyện lạt mồm, lạt miệng. Không có rượu đối với người Nga thuở đó sẽ là không có tụ họp nhẩy múa, không có tiếng đàn gió hoặc đàn balalaika; không có những phút thư giãn với những câu chuyện tiếu lâm bông phèng hoặc tiếu lâm chính trị mà ngay trong cơn say sỉn người kể chuyện như biết tỉnh ra để hạ thấp giọng. Và đương nhiên, không có rượu sẽ không có những cuộc “mây mưa” thoáng chốc với những tiếng rên rẩm hoặc kêu thét vì sung sướng, mãn nguyện lên tới tuyệt đỉnh trong một góc buồng tắm, góc bếp, ngoài trái nhà …
Thiếu rượu, thèm đến độ các con “ma men” già hay trẻ phải rẽ vào cửa hàng mỹ phẩm, cửa hiệu thuốc tây mua eau de cologne - thứ nước hoa rẻ tiền mà nồng độ cồn cao - để uống thế rượu.
-Làm gì có chuyện như vậy! Mấy chàng trai, cô gái Nga lứa 8X, 9X ngồi ở cuối dãy bàn, nghe tôi nói vậy nhao nhao phản đối, ánh mắt đổ về phía tôi không thiện cảm.
May sao một trong những người già thuộc thế hệ những người Xô Viết đã át giọng đám bạn trẻ cứu tôi.
-Anh bạn Việt Nam không nói sai đâu! Các cô các cậu trẻ tuổi bây giờ làm sao biết được điều đó. Cay đắng, tủi nhục lắm chứ!
Mà lão Mikhail Gorbachov khi đó nói gì nhỉ? Gã nói cấm rượu để cứu lấy sức khỏe của người Nga, phong hóa của nước Nga! Phu! Ăn vụng mà không biết lau mép! Mà còn đáng tởm hơn thế!
-Dạo đó quả là tôi có đọc có nghe báo đài Xô Viết giải thích về luật cấm rượu như vậy. Nhưng thực chất việc cấm rượu của Mikhail Gorbachov là nhắm tới cái đích gì ? – Tôi hỏi.
Ông bạn già thuộc thế hệ Xô Viết lúc nẫy mắng mỏ đám bạn trẻ Nga lên tiếng:
-Vẫn là phép thử cũ rích mà mọi gã chính khách trên thế gian này đều quen dùng. Mikhail Gorbachov thừa hiểu người Nga có thể chịu được cơn đói bánh mì, đói sữa; nhưng sẽ gầm lên nổi loạn khi thiếu vodka. Mà dạo đó bọn tôi nào biết được, sau trò cấm rượu Mikhil Gorbachov sẽ làm gi? Chúng tôi chịu đựng với hy vọng thực thà, đơn giản sẽ có điều gì tử tế, tốt đẹp xẩy đến với ngước Nga. Hóa ra sau thử nghiệm cấm rượu ấy, liền xẩy tới việc xoá sạch Chủ nghĩa Xã hội ở Nga và các nước Cộng hòa, giải thể Liên bang Xô viết!
|