[bachyen]

Các bạn thân mến!

Sau gần 1 tháng cặm cụi, hôm nay tôi đã hoàn thành phụ đề phần Một của bộ phim sử thi vĩ đại "Chiến tranh và Hoà bình”. Đây là một công việc hết sức tỉ mỉ, nhẫn nại, đòi hỏi ở tôi sự kiên trì và rất nhiều thời gian.

Khác với những phụ đề trước, lần này tôi có 2 cơ sở để tham khảo: Đó là bản dịch cũ rút từ DVD và bản dịch tác phẩm văn học của NXB Văn học. Song việc nào cũng có vất vả riêng của nó. Bản phụ đề rút từ DVD dịch khá hay, song nhầm lẫn ở danh từ và đại từ nhân xưng rất nhiều. Tôi suy luận, có lẽ người dịch rất giỏi tiếng Anh, nhưng bản tiếng Anh khi chuyển từ tiếng Nga sang, đã khác đi về cách xưng hô, ví dụ “Công nương” chứ không phải “Công chúa”, “Công tước” chứ không phải “Hoàng tử” (có lẽ người chuyển sang phụ đề Anh đã không chuyển đúng từ đó). Thứ hai, rất có thể người dịch chỉ mới xem phim, chứ chưa đọc tác phẩm văn học, nên quan hệ giữa các nhân vật hay bị nhầm lẫn. Ví dụ: Đại Công tước Bolkosky có 2 người con: Công tước Andrey (anh trai) và Công nương Maria (em gái), song người dịch lại nhầm tưởng khi thì là chị, khi thì là mẹ của Andrrey, nên nhiều chỗ dịch lẫn lộn, lẫn lộn luôn cả trong quan hệ với vợ Công tước Andrey là Công tước phu nhân Liza…

Một chỗ khác, khi Hai vị Hoàng đế Nga và Áo duyệt binh trên sa trường, lính tráng tung hô thì phải là “Hoàng thượng vạn tuế!”, nhưng bản dịch cũ lại là “Xin chào Tướng quân!”… hay câu đầu khi vào phim, bản dịch cũ là “người hầu của Nữ hoàng”, tôi phải sửa lại là “Ngự tiền phu nhân , người thân cận nhất của Hoàng hậu” (Nữ hoàng và Hoàng hậu khác hẳn nhau về ý nghĩa và vai trò).

Còn nhiều chỗ sai về nghĩa như khi ra lệnh cho Đại uý Tushin rút lui, thì bản dịch lại ngược lại, là chính Đại uý ra lệnh rút lui… Chính vì thế, ban đầu tôi chỉ định chỉnh sửa thời gian và đại từ, nhưng sau đó đành rà lại từng câu, và cuối cùng đành phải dịch lại, vì dịch còn nhanh hơn sửa.

Việc tham khảo tác phẩm văn học là rất cần thiết, song cũng cực kỳ vất vả, vì mạch phim không làm theo mạch truyện, và không thể đầy đủ như truyện. Có nhiều chỗ bí, tôi phải lục đến mười mấy chương của truyện mới tìm được đúng câu đó. Tính đến hết tập Một, tôi cũng đồng thời phải đọc song song 6 phần với mấy chục chương của truyện (cũng may vì đây là tác phẩm tâm đắc của tôi, nên tôi rất nhớ các chi tiết, lục lại cũng không khó, chỉ mất công thôi). Vì vậy, có lẽ những phần sau, tôi sẽ tự dịch, đồng thời lấy bản DVD và tác phẩm văn học để tham khảo.

Các bạn thân mến! Trong suốt thời gian học và làm việc ở bên Nga, tôi đã từng 2 lần được đi tham quan Điền trang Yasnaya Polyana, nơi ở của nhà văn Nga vĩ đại Lev Tolstoi. Một lần vào mùa Đông, một lần vào mùa Hè. Nói về cảm nhận thì nhiều vô cùng! Cảm nhận của tôi cũng trùng với cảm nhận của hầu hết những ai đã đặt chân đến nơi đó, đã rụt dè dừng trước bậc thềm nhà, xỏ chân vào đôi dép mềm rộng bản đi trong nhà, rồi giữa dòng người đông đúc nhưng cực kỳ trật tự, im lặng rón rén đi qua từng gian phòng, mê mải ngắm nhìn từng kỷ vật của người quá cố. Ngoài tiếng thuyết minh của cô hướng dẫn viên, không còn nghe thấy bất kỳ âm thanh nào khác, dường như ai cũng chìm đắm vào không gian riêng của nhà văn.

Mùa Đông và mùa Hạ ở đó mỗi mùa đều tuyệt đẹp và hùng vĩ theo một kiểu. Khi đó tôi chỉ là một cô học sinh mới bước vào đời, tâm hồn tràn đầy mơ mộng, khát khao những điều lớn lao, cao đẹp. Gần 30 năm sau, giờ đây được ngồi làm phụ đề cho “Chiến tranh và Hoà bình”, tôi cảm động hơn bao giờ hết, vinh dự hơn bao giờ hết… Sở dĩ tôi tâm sự với các bạn điều này, để muốn nói một điều: Tôi không hề có ý muốn chê bai hay bắt bẻ sức lao động của người khác, ngược lại, tôi rất cám ơn những người đi trước, đã bỏ thời gian và công sức để giới thiệu đến người xem một bộ phim kinh điển. Những nhược điểm tôi sửa hôm nay, rất có thể mai kia sẽ có người giúp tôi chỉnh lại trong bản phụ đề của tôi. Mong muốn duy nhất của tôi vẫn chỉ là mang đến cho người xem một bản phụ đề nghiêm chỉnh, để chúng ta có thể cảm nhận và thưởng thức bộ phim hay tuyệt này!

Để xem và hiểu được phim là điều khá khó với những ai chưa từng làm quen với tác phẩm văn học, chưa hình dung hết các tuyến nhân vật và mối quan hệ chồng chéo trong đó. Về lịch sử những trận đánh trong phim cũng rất phức tạp, Đại tướng Tổng tư lệnh Kutuzov với tài quân sự xuất chúng đã chỉ huy quân đội Nga đánh thắng quân Pháp hùng mạnh, song chiến lược của ông, những khó khăn ông gặp phải khi vấp phải sự bảo thủ ì trệ của giới quý tộc Nga, thế cân bằng và mất cân bằng giữa quân Pháp với quân Đồng minh, những mệnh lệnh sai lầm của bề trên đã dẫn đến cái chết của hàng vạn người… đó là những điều đến tận ngày nay vẫn còn được các nhà sử gia phân tích.

Trong đời sống xã hội, những nhân vật quý tộc tiêu biểu, những dạ tiệc, những lừa lọc gian trá, các mối quan hệ phức tạp với cơ man tình tiết rắc rối có lẽ khiến người xem khó hiểu và theo dõi. Song thiên nhiên Nga thì hùng vĩ và đẹp tuyệt vời, có những cảnh quay cực hiếm, cực đắt đã làm nên giá trị của bộ phim, Các điền trang, cung điện, sự phồn hoa của đời sống quý tộc Nga cũng được xây dựng hết sức công phu. Tuy được làm từ cách đây hơn 40 năm, chưa có kỹ xảo vi tính, song mức độ hoành tráng của phim trong những đại cảnh chiến trường là những cảnh quay rất tiêu biểu, giá trị nghệ thuật rất cao, được khẳng định cho đến tận ngày nay.