Mời các bạn tham khảo câu chuyện với những kinh nghiệm du học của một cựu SV MGU nay là GS tại Toulouse (Pháp)
Con cừu đen của làng toán Việt
chính là tôi đây
Không hiểu sao, trong một tuần vừa rồi mà tôi nhận được thư yêu cầu phỏng vấn và xin thông tin cá nhân từ những 3 người liền, liên quan đến chuyện tôi là một GS toán trước đã từng thi toán quốc tế. Thế nhưng tôi không hề giống với hình dung của mọi người về các nhà toán học nói chung, nên nếu chẳng may “chân dung” của tôi có xuất hiện trên báo chí gì đó, thì có khả năng là không khớp với thực tế lắm. Tôi chẳng có thành tích gì nổi bật, ngoài “thành tích” là làm “con cừu đen”. Dưới đây là bài viết gửi cho một trong ba người hỏi tôi.
Làm toán vì nghiệp chướng
Tôi không có thành tích gì đặc biệt về khoa học để mà kể. Nhưng vì có một số người tò mò muốn được biết một nhà toán toán học hồi năm 1985 được huy chương vàng olympic bây giờ ra sao, nên xin viết lại một chút về bản thân ở đây làm kỷ niệm.
Có nhiều nhà toán học trên thế giới sinh ra là để làm toán, sống là để làm toán, toán học là cuộc sống của họ, họ không bao giờ mảy may có ý nghĩ bỏ toán. Họ thật sự là những người rất hạnh phúc trong công việc của mình. Một số người bạn cùng thế hệ với tôi như Vũ Hà Văn hay Ngô Bảo Châu, hay như anh Phạm Hữu Tiệp trên tôi một số năm, có thể được xếp vào hạng như vậy. Còn tôi, tôi làm toán là vì “nghiệp chướng”. Đã có nhiều lần tôi tìm cách đổi nghề mà không thành, “ông trời” vẫn “bắt” tôi làm toán, và vẫn nuôi tôi bằng nghề này.
Tôi sinh ra trong một gia đình nghèo. Thời đó, ở Việt Nam tất nhiên hầu như ai cũng nghèo cả. Nhưng gia đình tôi thuộc loại nghèo của những người nghèo. Khi tôi còn bé, cả nhà 4 người bố mẹ, chị ruột, và tôi sống trong một căn phòng 9 mét vuông ở một ngõ nhỏ ở phố Huế (Hà Nội), mọi thứ bếp núc và công trình phụ là dùng chung tập thể. Bữa ăn no bụng là mừng rồi, thỉnh thoảng mới có ít “chất đạm”. Khi tôi quãng 6 tuổi, một lần được ăn thịt bò, thấy ngon quá mới hỏi mẹ: “đây là gì hả mẹ”. Mẹ tôi bảo đấy là thịt bò. Tôi liền nói: “về sau con sẽ vừa làm kỹ sư vừa đi bán thịt bò”. Lúc đó tôi chưa biết rằng, cái số “vừa làm kỹ sư vừa đi bán thịt bò” đấy sẽ ứng vào tôi mãi về sau.
Bố mẹ tôi là giáo viên cấp hai. Mà giáo viên cấp hai thời đó thì rất nghèo, lương không đủ ăn và nuôi hai con. Mẹ tôi phải cố gắng kiếm thu nhập bằng mọi cách, từ những việc thủ công, đến những việc như đi bán bánh mì “chui”, rồi đến những việc buôn bán nguy hiểm hơn nữa, mà sẽ ảnh hưởng xấu về sau. Thầy cô giáo ngày xưa như bố mẹ tôi được học sinh rất quí, nhưng không nhận tiền như kiểu ngày nay. Thỉnh thoảng, có phụ huynh làm nghề bán hàng tặng cho một ít lạp xưởng, hay một cái bánh mì kẹp ba tê, thế là có “bữa tươi” vậy thôi. Tuy làm giáo viên rất nghèo, nhưng “trong cái rủi có cái may”, là quen biết các thầy cô giáo khác, và quan tâm được đến việc học phổ thông của con cái hơn so với nhiều người khác. Cũng bởi vậy, khi lớp chuyên toán cấp 1 đầu tiên được mở ra ở quận Hai Bà Trưng, tôi được gia đình cho thi vào đó, và thế là từ đó luôn học chuyên toán cho đến khi hết phổ thông.
Khi học ở chuyên toán, càng ngày tôi càng đạt thành tích tốt, được cử đi thi học sinh giỏi, và đến năm cuối cấp hai cũng đạt giải nhất toán toàn quốc, có được vào Hội trường Ba đình gặp thủ tướng Phạm Văn Đồng lúc đó nhân dịp quốc tế thiếu nhi 01/06. Thành tích đó không phải do tôi thông minh gì đặc biệt, mà chủ yếu là do sự say mê tìm tòi toán học và điều kiện được học lớp chuyên với các thầy tốt đều là bạn bè của bố mẹ, và do ở nhà có nhiều sách toán thôi. Bố tôi tuy chỉ là giáo viên cấp 2, nhưng yêu khoa học nên có mua nhiều sách toán và vật lý để ở nhà, kể cả sách cao cấp, tôi cứ thế lôi ra đọc, hiểu được chỗ nào thì hiểu. Ngoài toán ra, thì hầu như tôi chẳng biết gì khác, và đặc biệt là rất kém về môn văn. Tôi chỉ gỡ được điểm về các bài kiểm tra ngữ pháp thôi, chứ các bài làm văn được điểm trung bình là may. Cho đến bây giờ nghĩ lại, tôi vẫn thấy mình hầu như chẳng hề học được gì về cách làm văn hay hưởng thụ văn học từ các giờ học văn. Tuy các thầy cô dạy văn là những người tốt, thậm chí là những giáo viên giỏi, nhưng cách tiếp thu của tôi có lẽ không được thích hợp với cách dạy văn ở phổ thông.
Vì say sưa học toán và có được nhiều thày giỏi, bạn hay, nên khi học lớp 11 ở Chuyên toán ĐHTH (nay là ĐH KHTN) tôi đã được chọn vào đội tuyển đi thi olympic quốc tế. Trong các bạn bè của tôi thời đó thì đặc biệt có Huỳnh Minh Vũ. Tôi và Vũ gặp nhau thường xuyên, làm toán cùng nhau, chơi bời cùng nhau, đi học thêm cùng nhau, v.v. Vũ cũng được vào đội tuyển đi thi Olympic cùng với tôi, và về sau cả hai sẽ cùng đi sang Liên Xô. Nhưng cũng vì chỉ biết có học toán, nên kiến thức của tôi bị hổng rất nhiều, đặc biệt là các kiến thức về xã hội, cách sống và cách xử lý các vấn đề trong cuộc sống, cách suy nghĩ chọn lựa lối đi, v.v., và điều này sẽ là một điểm bất lợi lớn về sau.
Sau khi thi IMO năm 1985, tôi và các bạn cùng đội tuyển được đặc cách tốt nghiệp phổ thông và cho đi du học, trừ hai bạn: một bạn do không đủ sức khỏe (cách đây mấy năm bạn này đã mất vì bệnh tật), và một bạn khác người miền Nam do “lý lịch xấu”. Vì không có hiểu biết hay thông tin gì để mà có lựa chọn nào khác, nên lựa chọn hiển nhiên duy nhất đối với tôi lúc đó là đi học toán ở MGU. Bạn Lâm Tùng Giang cùng đội tuyển cũng sang MGU học toán cùng tôi, Vũ thì đi học tin học và được cử đi Tbilisi, còn một bạn khác cùng đội tuyển là Huỳnh Văn Thành thì cũng sang Moskva học, nhưng về ngành khác.
Tôi khi sang Nga học là một cậu bé vô cùng ngây thơ (nghĩ lại thấy ngây thơ là phải, chưa đủ 16 tuổi và chưa có hiểu biết gì về chính trị), thấy nước Nga đẹp như thiên đường. Nhưng rồi, chỉ trong vòng có vài năm, cái thiên đường đó sụp đổ ngay trước mắt. Người Nga nói chung là người tốt, ở trường thì các giáo sư và bạn bè nói chung đều tốt. Nhưng ngoài lĩnh vực học thuật ra, thì mọi thứ trở nên tồi tệ nhanh chóng. Quan hệ giữa người Nga và người Việt cũng xấu đi. Cuối những năm 1980, mỗi lần tôi ra sân bay ở Moskva tiễn người về nước mà thấy hãi hùng cảnh cảnh sát Nga cầm dùi cui khua người Việt Nam như khua vịt. Đại sứ quán VN ở Nga và ban quản lý lưu học sinh, thay vì giúp đỡ lưu học sinh, thì công việc chính của họ thời đó là bắt nạt và ăn chặn lưu học sinh. Muốn làm được gì cũng phải hối lộ cho họ. Về mặt chính thức, các lưu học sinh bị cấm không được đi buôn lậu. Nhưng thực ra phần lớn người Việt ở Nga là có đi buôn kiểu này hay kiểu khác, và buôn lậu mạnh nhất chính là các nhân vật ở Sứ Quán.
Trong tình hình lộn xộn ở Nga, nói chung ít người yên tâm đi theo con đường học thuật. Thế hệ chúng tôi như là một thế hệ “bỏ đi”. Ai thức thời biết đường buôn bán làm ăn thì về sau đại gia này nọ, tuy cũng có những người vì làm ăn mà hy sinh luôn mạng sống ở Nga. Tôi tuy có cố gắng học, nhưng cũng bị sao nhãng nhiều. Nếu không buôn bán gì thì đói ăn, vì học bổng những năm cuối không còn đủ tiền để mua đồ ăn nữa, có những lúc thậm chí không còn gì để ăn. Bởi vậy tôi cũng đi làm thêm ở nhà máy, rồi cũng đi buôn. Nhưng tôi có số luôn bị mất của, buôn thì có lãi nhưng lại bị lấy trộm gần hết tiền trong một chuyến đi. Có một người bạn Nga nghe thấy bị mất trộm hết tiền thì thốt lên: “tao bị mất từng đấy tiền thì có thể tự tử được!”.
Kể ra thì xấu hổ, nhưng thời đó tôi học chảnh mảng đến mức mà có kỳ thi 5 môn tôi phải thi 9 lần vì chẳng học gì cả, trước khi thi vài hôm mới học, thế là thi trượt lại về nhà học lại mấy hôm sau đi thi lại, và có 4 môn liền như vậy. (Kiểu thi cuối học kỳ ở MGU lúc đó là thi nói, và nếu lần đầu thi không đạt thì không tính điểm, được phép thi lại ngay mấy hôm sau). Thậm chí có những môn tôi mang luôn cả sách giáo khoa dày cộp vào phòng thi để “quay”. Các sinh viên Nga cũng làm vậy, nên lúc đó cũng không lấy làm xấu hổ. Cũng may, tuy phải thi lại nhiều, nhưng cuối cùng nói chung các điểm thi đều tốt, và tôi vẫn tốt nghiệp “bằng đỏ”.
...
|