[NguyenAnh]

FEDOR SOLOGUB:
“Nước Nga ơi, tôi vẫn ngợi ca Người!”
NGỌC BẢO - N.H.

Dẫu kiệt sức trong nỗi sầu u uất
Nước Nga ơi, tôi vẫn ngợi ca Người
Nào có nơi đâu trên trái đất
Thân thiết hơn Người, ôi Tổ quốc tôi!

Nhà văn Nga Fedor Sologub có tên thật là Fedor Kuzmich Teternikov (1863–1927). Sinh ngày 17 tháng 2 (1 tháng 3) năm 1863 tại Xanh Peterburg. Cha nhà văn là con ngoài giá thú của địa chủ vùng Poltava, một nhà quý tộc sau khi chế độ chủ nô bị bãi bỏ trở thành thợ may ở thủ đô. Cha ông mất vào năm 1867, mẹ ông buộc phải vào làm con hầu trong một gia đình trung lưu. Gia đình này có truyền thống yêu thích nhà hát, âm nhạc, đọc sách, và nhờ thế Sologub cũng sớm được tiếp xúc với sách vở. Căn cứ vào Bản lý lịch sơ lược (1915) do vợ ông soạn và chính ông đã xem lại, thì "Trong số các cuốn sách đầu tiên được đọc qua, ấn tượng sâu sắc nhất là các nhân vật Robinson, Vua Lia, và Don Kihote... Những cuốn sách ấy đối với Sologub gần như một loại sách kinh". Có ảnh hưởng không kém là các tác phẩm của V.G. Belinski ("Rất cảm động và lôi cuốn"), ông đã đọc toàn bộ tác phẩm của nhà văn này từ tuổi vị thành niên, và sau đó là N.A.Dobroliubov và D.I. Pisarev. Ông gần như thuộc lòng toàn bộ các tác phẩm của N.A. Hekrasov, tuy nhiên lại không thích Puskin và Lermontov mấy. Sự nghiệp sáng tác của Sologub chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nekrasov, X.Ya. Nadson và N.M. Minski.
Sau khi tốt nghiệp khóa đào tạo giáo viên ngắn hạn, chàng thanh niên 19 tuổi Sologub trở thành giáo viên dạy toán tại các trường nông thôn xa xôi. Ông dạy học hết mình, thậm chí viết cả sách giáo khoa toán, nhưng không coi giáo dục là sự nghiệp của đời mình. Ông bắt đầu làm thơ từ năm 12 tuổi, và "ngay từ khi còn nhỏ đã tin chắc vào tài năng thơ ca của mình". Tuy thế, thành công không đến với nhà thơ trẻ ngay, mà chỉ từ thập kỷ 90 của thế kỷ XIX trở đi, sau khi các bài thơ được nhà thơ Minski đọc và đánh giá thì thơ ông mới bắt đầu được biết đến.

Năm 1896 tiểu thuyết đầu tiên của ông về đề tài cuộc sống của giáo viên tỉnh lẻ "Những giấc mơ trĩu nặng" ra mắt bạn đọc. Thời kỳ đỉnh cao trong sáng tác của ông là khoảng từ năm 1905–1914 và sau năm 1917.

Cuốn tiểu thuyết thứ hai nhan đề Quỷ nhỏ (Мелкий бес) được Sologub hoàn thiện vào năm 1902 nhưng mãi đến năm 1905 mới được công bố trên các trang tạp chí "Các vấn đề cuộc sống" và sau đó được tái bản nhiều lần vào năm 1907, trở thành cuốn sách mà "cả nước Nga phải đọc". Sau đó, đề tài cuộc sống thị dân được Sologub tiếp tục phát triển trong các tiểu thuyết "Navia quyến rũ" (1907–1909) và Khói và tro (1912–1913).

Ngoài thơ và văn xuôi, Sologub còn sáng tác các vở kịch lớn như "Cái chết chiến thắng" (1907) được V.E. Meierhold dựng trong nhà hát Komisargievskaya, "Vũ điệu đêm" (1908) và Vanka Kliutchnik và tiểu đồng Gian (1908).

Sau năm 1917 sự nghiệp và vinh quang của Sologub có chiều hướng đi xuống, nhưng ông vẫn xuất bản những tuyển tập thơ lớn như Một tình yêu (1921), Fimiam (1921), Cây sáo (1922), Bùa ngải (1922)... Các tuyển tập này được in với tira rất nhỏ, và không được bạn đọc chú ý.

Nhà văn chuyển sang dịch thuật. Ông dịch văn học chủ yếu từ tiếng Đức và tiếng Pháp. Năm 1923 các bản dịch thơ Verlen của ông được xuất bản. Ông còn dịch các tác phẩm của Volter, Mopassan. Cho đến nay, các tác phẩm này vẫn được tái bản.

Mười năm sau khi ông qua đời, nhà phê bình V. Khodasevich đánh giá ông cao hơn Maikov, nhưng thấp hơn Fet. Và cần phải nhấn mạnh là hơn một phần ba số thơ của ông đã không được công bố khi ông còn sống.

Nhằm góp phần giới thiệu Fedor Sologub với các độc giả yêu mến thi ca Nga, dưới đây chúng tôi xin trân trọng công bố một số tác phẩm thơ của ông qua bản dịch của Thu Hương, Quỳnh Hương, Lưu Hải Hà và Việt Hùng. Các bài thơ nguyên bản của Fedor Sologub thường không có tựa đề và các bản dịch đã trung thành với điều này.

Yêu anh em nhé, như bình minh ngời chiếu Rắc nắng ngọc trai và giòn giã tiếng cười. Tặng cho anh ước mơ và hy vọng, Rồi lặng lẽ em về khuất trong sương. Yêu anh em nhé, lặng lẽ như trăng kia Lạnh, trong veo, giữa màn đêm lấp lánh. Rọi vào đời anh thần kỳ và bí mật Đường vạn dặm chậm bước cùng anh đi. Yêu anh em nhé, như suối nguồn giản dị, Không thuộc về ai, vẫn như của anh rồi. Lại bên anh, róc rách cười, hôn rồi chạy biến. Khi đã hết yêu rồi, đừng ngại, cứ quên anh, em ơi! (Quỳnh Hương dịch) Hãy yêu anh rỡ ràng, như ánh dương ngời chiếu Rắc ngọc nơi nơi và lấp lóa tiếng cười. Hãy làm anh vui bởi ước mơ, hy vọng, Rồi lặng lẽ rời xa khi tắt ánh mặt trời. Hãy yêu anh êm đềm như mặt trăng lung linh Tỏa ánh sáng thấu đêm, lạnh lùng, vô cảm, Soi đời anh bằng thần kỳ, bí hiểm, Mình sẽ cùng nhau lần bước đường đêm... Hãy yêu anh giản đơn như dòng suối bên đường, Quấn quýt, reo vang, - của anh đấy mà cũng không thuộc về ai cả, Hãy ấp ôm, hiến dâng, rồi theo dòng trôi tiếp, Hết yêu, lãng quên, - đừng sợ mà em, đấy đâu phải dối lừa! (Thu Hương dịch)

Люби меня ясно, как любит заря Жемчуг рассыпая и смехом горя. Обрадуй надеждой и легкой мечтой И тихо погасни за мглистой чертой. Люби меня тихо, как любит луна Сияя бесстрастно, ясно, холодна Волшебством и тайной мой мир освети, - Помедлим с тобою на темном пути. Люби меня просто, как любит ручей, Звеня и целуя, и мой и ничейю Прильни и отдайся, и дальше беги, Разлюбишь, забудешь - не бойся, не лги. (1904)

CA NGỢI TỔ QUỐC (1) Dẫu kiệt sức trong nỗi sầu u uất Nước Nga ơi, tôi vẫn ngợi ca Người Nào có nơi đâu trên trái đất Thương mến như Người, ôi Tổ quốc tôi! Những thảo nguyên bao la câm lặng Chứa nỗi buồn bất tận khôn nguôi Bầu trời cũng thở sầu u uất Giữa đầm lầy, trong sự bất lực lạnh người Một nhan sắc mong manh, yếu ớt Mọc thành đóa hoa yếu đuối chơi vơi. Những khoảng không nghiêm trang, nghiệt ngã Đủ làm cho mệt mỏi tầm nhìn Và những tâm hồn tràn đầy u ám Nhưng tuyệt vọng vẫn có vài vị ngọt Tổ quốc ơi, có tiếng than và niềm vui Và sự tuyệt vọng, lẫn bình yên cho Người. Nào có nơi đâu trên trái đất Thương mến như Người, ôi Tổ quốc tôi! Dẫu kiệt sức trong nỗi sầu u uất Nước Nga ơi, tôi vẫn ngợi ca Người. (Lưu Hải Hà dịch) Nước Nga ơi, kiệt sức trong nỗi buồn tê tái Tôi viết cho người những khúc ngợi ca. Không xứ nào trên trái đất này sánh được Với mảnh đất thân yêu, tổ quốc ta! Những cánh đồng Nga bao đời câm lặng Mênh mông nỗi buồn mệt mỏi triền miên, Dưới vòm trời váng vất sầu vương, Giữa đầm lầy, mỏng mảnh đến đáng thương, Như đoá hoa buồn sớm nở tối tàn, Đẹp nhợt nhạt nhan sắc Nga sống dậy. Nghiệt ngã những không gian vô biên Không ôm hết trong một cái nhìn chán nản Làm kiệt sức những tâm hồn đầy sầu thảm. Và trong thất vọng luôn có thêm vị ngọt. Dành cho Người, tổ quốc ơi, niềm vui và rên xiết Có bình yên, dù tuyệt vọng vẫn còn. Không xứ nào trên trái đất này sánh được Với mảnh đất thân yêu, tổ quốc ta! Nước Nga ơi, vắt kiệt mình trong nỗi buồn tê tái Tôi viết cho người những khúc ngợi ca. (Quỳnh Hương dịch)

ГИМНЫ РОДИНЕ (1) О Русь! в тоске изнемогая, Тебе слагаю гимны я. Милее нет на свете края, О родина моя! Твоих равнин немые дали Полны томительной печали, Тоскою дышат небеса, Среди болот, в бессильи хилом, Цветком поникшим и унылым, Восходит бледная краса. Твои суровые просторы Томят тоскующие взоры И души, полные тоской. Но и в отчаяньи есть сладость. Тебе, отчизна, стон и радость, И безнадежность, и покой. Милее нет на свете края, О Русь, о родина моя. Тебе, в тоске изнемогая, Слагаю гимны я.

CA NGỢI TỔ QUỐC (2) Tôi yêu nỗi buồn những khoảng rộng vô biên, Mảnh đất thân yêu, nước Nga thiêng liêng. Dù số phận mình như án tuyên buồn thảm Nhưng tôi có sợ đâu, có xấu hổ đâu nào. Đáng yêu sao tất cả mọi con đường, Dù đường tôi chọn còn nhiều gian khó Chờ tôi là bóng đêm và cái lạnh ghê người, Tôi đâu muốn một ngày nào rời bỏ. Tôi chẳng trách đâu những linh hồn ác quỷ. Và như lời nguyện cầu tôi thuộc đã từ lâu , Tôi vẫn nhắc với lòng mình như trước: "Buồn làm sao! Nhưng rộng lớn làm sao!" (Quỳnh Hương dịch) Tôi yêu nỗi buồn của những không gian ấy Mảnh đất mến yêu, nước Nga thiêng liêng. Tôi không sợ, cũng không xấu hổ Định mệnh của những lời kết án thảm sầu Và mọi con đường người tôi đều quý mến Dẫu có là con đường mạo hiểm đến điên rồ Dẫu bóng đêm đe dọa với nấm mồ Tôi vẫn không muốn lùi một bước Tôi chẳng hề gọi linh hồn ác Chỉ nhắc mãi lời quen tự thuở nào Như lời cầu nguyện bao thân thuộc: “Rộng lớn làm sao! Buồn thảm làm sao!” (Lưu Hải Hà dịch)

ГИМНЫ РОДИНЕ (2) Люблю я грусть твоих просторов, Мой милый край, святая Русь. Судьбы унылых приговоров Я не боюсь и не стыжусь. И все твои пути мне милы, И пусть грозит безумный путь И тьмой, и холодом могилы, Я не хочу с него свернуть. Не заклинаю духа злого, И, как молитву наизусть, Твержу всё те ж четыре слова: "Какой простор! Какая грусть!"

Trái tim ta run lên vui sướng Lại về miền bắc, lại gặp mưa rồi, Lại dịu mềm lớp rêu dù mỏng mảnh, - Và buồn mênh mang đến mức khiến ta vui, Và mệt mỏi mang đến ta vị ngọt ngào mong ước, Và mộng mơ lặng lẽ những cánh rừng phía trước, Và hồn ta rung lên với niềm vui, - Miền bắc thân yêu ơi! Ta lại gặp mưa rồi! (Quỳnh Hương dịch) Trái tim nhảy nhót reo vui Đây rồi Phương Bắc! Đây rồi trời mưa! Đây rồi dịu mỏng rêu mờ,- Chán chường đến độ vỡ òa niềm vui, Đọa đày đến mức ngọt bùi, Trong mơ ước một khoảng trời lặng xanh, Mừng vui run rẩy tấc lòng,- Mến yêu phương Bắc! Thân thương mưa nguồn! (Thu Hương dịch)

Сердце дрогнуло от радости Снова север, снова дождь, Снова нежен мох и тощ, - И уныние до радости, И томление до сладости, И мечтания тихих рощ, И дрожит душа от радости, - Милый север! Милый дождь! 1913

Tháng chạp hàng năm là tôi ốm Tôi không sao sống nổi thiếu mặt trời. Nằm mất ngủ tôi mệt mỏi lắm rồi Vào tháng chạp tôi như người sắp chết. Như bông lúa chín rã rời tan tác Bàn tay nào vứt bỏ giữa ruộng khô. Bóng tối giết tôi vào tháng chạp Tháng mười hai - tôi không sống nữa rồi. (Quỳnh Hương dịch) Tháng chạp là tôi ốm Thiếu nắng là gay to, Chán trò đêm trằn trọc, Cứ tháng chạp là lo! Như lúa chín bỏ quên Dập vùi nơi đồng rạ, Tối tăm - chắc chết thật, Tháng chạp - là hết hơi! (Thu Hương dịch) Mỗi tháng Chạp tôi trở nên kiệt lực Sống sao đây khi vắng ánh mặt trời Đếm từng đêm trằn trọc với chơi vơi Chờ Thần Chết rước đi ngày tháng Chạp Như nhành lúa chín ép mình nằm rạp Trên đồng khô, ai đã ném xuống đây Bức tử tôi là bóng tối đêm dày Vào tháng Chạp tôi giã từ cuộc sống. (Việt Hùng dịch)

Tháng Chạp là tôi ươn người Tôi nào sống thiếu mặt trời được đâu Võ vàng mất ngủ đêm thâu Tháng này tôi chết vì sầu mất thôi Tháng chạp quỷ mở cuộc chơi Ném bông lúa chín – là tôi giữa đồng Xung quanh bóng tối mịt mùng Tháng chạp tôi hết sống cùng thế gian. (Lưu Hải Hà dịch) Каждый год я болен в декабре Не умею я без солнца жить. Я устал бессонно ворожить И склоняюсь к смерти в декабре Зрелый колос, в демонской игре Дерзко брошенный среди межи. Тьма меня погубит в декабре. В декабре я перестану жить.

Kìa màn sương bạc rơi bên sông vắng Bờ hiền hoà thoai thoải khuất phía xa Mặt nước làm gương nghiêng soi rặng cây già Với một tôi đang cô đơn lẻ bóng. Lần bờ bụi tôi tìm cành khô nỏ Đem về nhen ngọn lửa chỗ bờ sông Rồi chờ xem nhảy múa ngọn lửa hồng Bó gối tôi một mình mơ mộng Một chút thôi, rồi tôi xuôi dòng chảy Để chân trần tôi sẽ cất bước đi Thấy cửa sổ sáng đèn thấp thoáng phía xa kia Tôi biết chắc nhà tôi gần đâu đó. (Quỳnh Hương dịch) Trên mặt sông sương phủ Bờ thoai thoải trải dài Bóng cây in mặt nước Một mình, chẳng cùng ai Kiếm tìm khắp bờ bãi Vài dăm nhánh củi khô Nhen lên nào đốm lửa Ta khẽ ngồi, mộng mơ Sông chảy phía xa mờ Chân trần quay trở lại Phía xa đèn nháy mãi Biết nhà chẳng còn xa (Việt Hùng dịch) Mây mờ giăng trắng dòng sông. Bờ đê thoải thoải thấp dần triền xanh. Rặng cây nghiêng bóng soi hình, Một mình ta lại một mình đơn côi. Bụi bờ gom mấy cành rơi Đem về chất lại một nơi bên bờ. Nhen lên đống lửa chiều tà, Khẽ ngồi mơ mộng hồn ta yên bình. Men bờ lội nước theo dòng Sẽ sàng ta hẳn chân trần bước đi,- Xa xa ánh lửa lập lòe Biết rằng mái ấm đang kề ngay đây. (Thu Hương dịch)

Màn sương bên sông trăng trắng Bờ sông hoàn toàn không cao, Hàng cây nghiêng soi bóng nước Và tôi cô đơn dạt dào Vài cành củi khô từ bụi Tôi nhặt, đem ra bờ sông Và nhen lên ngọn lửa hồng Rồi ngồi một mình mơ mộng. Và tôi sẽ đi chân đất Nhẹ nhàng bước theo con sông Khi thấy xa xa lửa hồng Tôi sẽ biết – nhà tôi đóю (Lưu Hải Hà dịch) Забелелся туман за рекой, Этот берег совсем не высок, И деревья стоят над водой, И теперь я совсем одинок. Я в кустах поищу хворостин И в костер их на берег сношу. И под ними огонь воскрешу, Посижу, помечтаю один. И потом, по теченью реки, Потихоньку пойду босиком, - А завижу вдали огоньки Буду знать, что близок мой дом.