Suy ngẫm:
Bạn và thù
Ngụ ngôn này được các học sinh - sinh viên để nhiều trên mạng:
Chim non đang trên đường bay về phương nam tránh rét thì nó bị đông cứng.
Nó rơi xuống một cánh đồng gần đó. Bò cái đi qua và phóng uế lên mình nó.
Nhờ hơi ấm của phân bò mà nó dần dần tỉnh lại. Nó cất tiếng hót líu lo vì sung sướng.
Mèo đen đi qua thấy vậy, nó lôi chim non ra khỏi đó và ăn thịt
Lời bình:
- Không phải bất cứ ai vấy bẩn lên người bạn cũng đều là kẻ thù
- Không phải bất cứ ai lôi bạn ra khỏi chốn bẩn thỉu cũng đều là bạn
- Điều quan trọng là ta phải biết phân biệt đâu là bạn và đâu là kẻ thù
Tuy vậy chuyện phân biệt này không hề dễ, và cũng không cố định. Ngày xưa mình cũng hừng hực ngọn lửa bạn-thù, tin vào phân chiến tuyến giữa hai thế giới: bên TB chuyên đi bóc lột và giết người, với bên ta đầy ắp tình người ngăn cản chúng bằng sứ mệnh cao cả. Bây giờ thì hiểu rằng : chuyện đâu còn có đó, bạn với thù còn chia ra phạm trù hành vi và tư tưởng, còn chia ra quan niệm là mục đích hay phương tiện, còn chia ra lĩnh vực tiền bạc hay đạo đức…
Và theo thời gian, bạn hay thù đổi vai cho nhau. Chính ta khi quyết định làm bạn với người này thì mặc nhiên phải trở thành đối lập của người khác, lúc này thì nhờ người ta xem mình là bạn và lúc khác lại chấp nhận làm những việc để quên đi những tin tưởng xưa kia.
Lại có những câu chuyện giáo khoa hiện đại:
Định nghĩa bạn:
là người mà ta thấy yên tâm khi ngủ cùng bên, yên tâm khi xuất tiền cho mượn, yên tâm khi chia sẻ tâm tình…
Định nghĩa thù:
ngược lại định nghĩa trên.
Định nghĩa đối phương:
giống y như người bạn, chỉ khác kết quả cùng công việc mà ta và đối phương cùng làm lại ngược hẳn nhau về hiệu quả.
Định nghĩa đối thủ:
là người tham gia phân định thắng thua với ta trong một giới hạn thời gian về cùng một hành vi có chung mục đích.
Một số hệ quả:
-Đối thủ về bản chất cũng là bạn.
-Đối phương vừa có thể là bạn vừa có thể là đối thủ
-Thù vừa có khi là bạn, có lúc là đối phương và rất thường xuyên là đối thủ.
-Cả 4 khái niệm trên đều phụ thuộc vào cách ta nghĩ về bản thân mình, từ đó mới có quan niệm về bạn, thù, đối phương hay đối thủ.
-Một người hoàn toàn xa lạ thì chẳng thể liên quan đến 4 khái niệm trên và cách ta xếp họ vào đối tượng nào là hoàn toàn do điều ta nghĩ, và tự cho là đúng và sai.
-Một người đột nhiên rút dao đâm ta để cướp tiền cũng chẳng thuộc 4 khái niệm trên, cũng không phụ thuộc cách ta nghĩ mà hoàn toàn do cách họ nghĩ.
-Lòng căm thù hay ghét bỏ thường được ta sử dụng hay không cho cả 4 khái niệm trên cũng hoàn toàn phụ thuộc vào cách ta nghĩ về họ, và ngược lại.
Người Tàu có câu châm ngôn:
Nên (làm) hay không do mình, đúng hay sai do người, thành hay bại do Trời.
Ngay người Mỹ từng xâm lược VN thì cũng không phải là thù. Chẳng nói tới lính Mỹ, ngay các quan chức Mỹ vẫn gặp quan chức ta để ngoại giao trong thời gian chiến tranh chỉ có thể coi là đối phương. Người lính Mỹ trong trận chiến chỉ là đối thủ, không khác mấy trò chơi thể thao karatedo đối kháng nhưng là trò chơi chết người.
Vì khái niệm thù ngược với bạn, bền hơn đối phương và đối thủ, nên ta chỉ có thể tạo ra thù từ chính những người bạn, đó hoàn toàn do cách ta nghĩ và việc ta làm. Kẻ thù trong hành vi chỉ mang tính tạm thời, kẻ thù trong cách nghĩ hay quan niệm mới thường là kẻ thù đích thực, nhưng đó cũng lại chỉ phụ thuộc vào chính ta mà thôi.
Sách dạy môn Nhân học và Nghệ thuật thương lượng của AIT có một kết luận khá mơ hồ: mỗi con người thường luôn có ít nhất một trong 4 khái niệm trên trong bất kể thời điểm nào của đời người, và chính kẻ thù lại thường có thời gian hiện diện nhiều nhất. Tuy có vẻ mơ hồ nhưng mình tự ngẫm lại thấy nó luôn đúng: phải có người nào đó không ưa mình, luôn chống đối mình, thì có lẽ số phận mình mới trọn vẹn chăng?
Hiểu ra vài điều thì lại thấy đời bớt nặng nề đi nhiều!
