[Geobic]

TRAO ĐỔI THÊM VỀ BÀI “MÙA HÈ RỚT”
– MỘT BẢN DỊCH TUYỆT BÚT CỦA BẰNG VIỆT


MÙA HÈ RỚT

Có một mùa trong ánh sáng diệu kỳ,
Cái nóng êm ru, màu trời không chói,
Mùa hè rớt - cho những người yếu đuối,
Cứ ngỡ ngàng như mới bắt đầu xuân!

Trên má, mơ hồ tơ nhện bay giăng,
Khe khẽ như không, nhẹ nhàng, phơ phất,
Lanh lảnh bầy chim bay đi muộn nhất,
Hoa cuối mùa sặc sỡ đến lo âu!

Những trận mưa rào đã tắt từ lâu,
Tất cả thấm trong cánh đồng lặng sẫm...
Hạnh phúc - hiếm hơn khoé nhìn say đắm
Ghen tuông - dù chua chát cũng thưa hơn!

Ôi cái mùa đại lượng rất thân thương,
Ta tiếp nhận, vì ngươi sâu sắc quá!
Nhưng ta nhớ, trời ơi, ta vẫn nhớ,
Tình yêu đâu?... Rừng lặng, bóng sao im.

Sao ơi sao, sao sắp rụng vào đêm,
Ta biết lắm, thời gian đang vĩnn biệt...
Nhưng chỉ mãi bây giờ, ta mới biết
Yêu thương, ngậm ngùi, tha thứ, chia tay...!

So với rất nhiều bản dịch tài hoa khác của nhà thơ Bằng Việt, “Mùa hè rớt” có một vị trí đặc biệt, nó mang sắc thái lung linh vốn có của ông, nhưng cũng lại rất gần nguyên tác.

Riêng chữ "RỚT" trong tiêu đề bài thơ đã là một đóng góp đặc sắc của Bằng Việt. Nó có giá, và giá đó nếu so với toàn bài dịch của ông chắc không thua kém là bao. Nó là dấu ấn ông để lại cho đời, và ngoài ông có lẽ không ai làm được như thế.

Nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam đã yêu thơ Nga, đặc biệt thơ Olga Bergols, qua các bản dịch của Bằng Việt. Nhiều người cho rằng, ông không chỉ dịch mà còn đồng sáng tạo với tác giả. Điều đó gần như trở thành phong cách dịch của ông.

Cũng có những người tỏ ra không hài lòng khi ông không đưa ra một bản dịch thật trung thành với nguyên tác. Nhưng biết làm sao được, nếu như vậy thì chúng ta đâu còn được thưởng thức những bản dịch đầy ngẫu hứng và tuyệt vời của ông.

Về bài “Mùa hè rớt”, nhiều người thắc mắc sao trong khổ thơ đầu ông lại dịch:
Mùa hè rớt - cho những người yếu đuối,
Cứ ngỡ ngàng như mới bắt đầu xuân!
Đó là những câu viết không giống với nguyên tác (Mùa đó được gọi là - mùa hè rớt - so về độ tuyệt diệu thì có thể sánh với mùa xuân - Оно называется бабье лето / и в прелести спорит с самою весною.).
Chả lẽ những người khỏe mạnh sẽ không có cái “mùa hè rớt”, được ví với “thời kỳ hồi xuân” này sao? Geo thấy BV có lý khi ông dành cái “mùa hè rớt” ấy cho những người yếu đuối – cái yếu không chỉ hàm nghĩa yếu về thể chất – cho gần như tất cả phụ nữ trên đời. Họ vốn được coi là phái yếu mà. "Những người yếu đuối" mà BV dùng, theo Geo, là đồng nghĩa với "phụ nữ" với "phái yếu" vậy. Do đó, những người đàn ông (phái mạnh) không can dự gì vào đây, vì họ đâu có "mùa hè rớt".

Nhiều người cũng thắc mắc và không hài lòng về 2 câu dịch:
Hạnh phúc - hiếm hơn khoé nhìn say đắm
Ghen tuông - dù chua chát cũng thưa hơn!
Trong nguyên tác là “Thường xuyên hơn cảm nhận hạnh phúc chỉ từ một ánh nhìn - ghen tuông thưa hơn, nhưng đắng cay hơn” (Все чаще от взгляда бываю счастливой - все реже и горше бываю ревнивой).
Theo Geo, câu thứ hai BV đã dịch rất sát nguyên gốc, còn câu trước thì là một sáng tạo hoàn toàn chấp nhận được. Trong cái “mùa hè rớt” (tuổi hồi xuân) ấy, thường thường thì một ánh nhìn (bình thường) đã khiến người phụ nữ cảm thấy hạnh phúc rồi, nhưng niềm hạnh phúc được cảm nhận từ “khóe nhìn say đắm” thì hẳn là đã hiếm hơn nhiều. Câu thơ đã thể hiện được một sắc độ tình cảm cao hơn, hiệu quả hơn:
Hạnh phúc - hiếm hơn khoé nhìn say đắm
Ghen tuông - dù chua chát cũng thưa hơn!

Còn một ý kiến nữa của bạn Butgai về hai câu cuối bài:
Nhưng chỉ mãi bây giờ, ta mới biết
Yêu thương, ngậm ngùi, tha thứ, chia tay...!
(...А я лишь теперь понимаю, как надо
любить, и жалеть, и прощать, и прощаться...)
Bạn Butgai cho là cần thêm chữ “cách” vào trước dòng cuối thì mới đúng nghĩa của nguyên bản. Riêng câu này, Geo nghĩ BV đã dịch thoát và đủ ý. Không cần nói “biết cách yêu thương, ngậm ngùi…” đâu. Đến lúc này (mùa hè rớt), người phụ nữ mới thấy tự tin, thấy đã biết yêu, biết chia sẻ tất cả. Còn trước kia, yêu đấy, chia tay đấy… nhưng còn khờ khạo, nông nổi lắm. Cái ngày xa xưa kia yêu là yêu, nào đã biết gì đâu…

Tóm lại, trong cảm nhận của Geo, bản dịch bài “Mùa hè rớt” của Bằng Việt là một tuyệt bút, cho tới nay chưa có bản nào sánh bằng và vượt qua được.