Gerasimov là một nhân vật nhiều màu sắc, nhưng tranh của ông, được nhận rất nhiều giải thưởng (gồm có bốn Giải Stalin và huân chương vàng tại các Hội chợ triển lãm Thế giới ở Paris và Brussels), ngày nay bị xem là không hấp dẫn về mặt nghệ thuật: bố cục đơn điệu và kỹ thuật không phù hợp. Giới phê bình cũng thô bạo như vậy với các thần tượng khác của chủ nghĩa hiện thực xã hội, mặc dù có những người vẽ tranh trình độ cao thực sự trong số đó: Isaak Brodsky, một trong những học trò được Repin yêu mến, Vassily Efanov và Alexander Laktionov.
Nhưng liệu có thể dùng tiêu chuẩn nghệ thuật thuần túy để phán xét tác phẩm của Gerasimov và các đồng nghiệp chủ nghĩa hiện thực xã hội của ông vốn dựa trên thẩm mỹ của phái tiền phong phương Tây một trăm năm trước trong khi lại lờ đi chức năng xã hội của chúng trong một xã hội kiểu Stalin được hay sao?
Những phương pháp ước lượng phi xã hội như vậy cho đến gần đây vẫn bị áp dụng cho các chế tác văn hóa theo truyền thống phi Châu Âu – những điêu khắc và mặt nạ Châu Á, Châu Phi và Châu Đại dương. Chúng là các đồ vật nghi lễ, được trân trọng bởi dân tộc và các bộ tộc của chúng vì các vai trò xã hội hơn là vì giá trị nghệ thuật. Tại phương Tây những chế tác này bị xem xét qua lăng kính thẩm mỹ hiện đại hiện hành – những gì giống với nó thì được điểm cao, phần còn lại bị xem là kém “hấp dẫn”, và do đó, kém giá trị nghệ thuật. Giờ đây, lối tiếp cận này đang bị xem xét lại.
Nghệ thuật của thời đại Stalin có lẽ phải được xem như dạng nghi lễ ở cấp độ cao. Theo ý nghĩa này, chúng ta có thể phát hiện ra những căn nguyên ngầm kín của chủ nghĩa hiện thực xã hội (mà các sử gia nghệ thuật phương Tây và Nga gần đây đang nghiên cứu). Khởi nguồn của chủ nghĩa hiện thực xã hội là Gorky và Lunacharsky, những người từ trước cách mạng đã tung hứng với các tư tưởng văn hóa cận tôn giáo (bởi vậy họ bị Lenin quở trách), và khẩu hiệu của chủ nghĩa hiện thực xã hội đã được nêu ra bởi Stalin, một cựu học sinh trường dòng Chính thống giáo. Cả Lunacharsky lẫn Gorky đều thường xuyên nói về ảnh hưởng tà giáo của nghệ thuật lên hành vi con người. Stalin không lớn tiếng về chuyện này, nhưng ông cảm thấy không nghi ngờ gì về sức mạnh ma thuật của nghệ thuật như một thứ có thật; điều này được nhận thấy bởi Osip Mandelstam: “Ông ấy có một điều mê tín. Ông nghĩ lũ nhà thơ chúng tôi là đám pháp sư ma thuật”. *
Gorky xem chủ nghĩa hiện thực xã hội là một công cụ để “khuấy động một thái độ cách mạng đối với hiện thực, một thái độ sẽ thay đổi trên thực tế thế giới”. ** Ở đây, Gorky có lẽ đang đề cập tới vai trò nghi lễ, ma lực của chủ nghĩa hiện thực xã hội. Lunacharsky thậm chí còn thẳng thắn hơn: “Nghệ thuật Xô viết không khác nghệ thuật tôn giáo trong bất cứ phương diện chủ yếu nào”. ***
Như là nhiệm vụ của một nhà chính trị chuyên nghiệp, Stalin tránh các tuyên bố thẳng thắn nhưng bền bỉ thúc đẩy văn hóa Xô viết thực hiện những chức năng cận tôn giáo: tiểu thuyết phải thể hiện một phần cuộc đời của các vị thánh, kịch nghệ và phim ảnh thể hiện những huyền thoại tôn giáo, và hội họa thể hiện thánh tượng. Sự sùng bái Lenin trước đấy đã mô tả ông như Đức Chúa Cha, với Stalin là Đức Chúa Con. Lenin, và sau khi ông mất là Stalin, được trưng bày trong một lăng mộ trên Quảng trường Đỏ ở Moscow, được ướp xác như thánh tích của các vị thánh Cộng sản.
Kiến trúc thời Stalin cũng phục vụ cùng mục tiêu này. Thậm chí đường tàu điện ngầm, vốn tại các thành phố phương Tây nghiêm ngặt mang tính công năng hàng đầu, tại Moscow chúng được dùng như phòng trưng bày, những nhà ga như các đền thờ thế tục là một phần của chuyến tham quan bắt buộc cho khách du lịch và nhằm truyền nỗi sửng sốt mang tính nghi lễ cho họ cũng như cho các công dân Xô viết. Người ta kể rằng con người hay hoài nghi và bài giáo hội Malraux đã trả lời về cái kỳ quan dưới lòng đất này bằng một câu dí dỏm thú vị: “Un peu trop de métro” [Metro này hơi quá mức một chút]. ****
Những tác phẩm hội họa và điêu khắc chủ nghĩa hiện thực xã hội vĩ đại của thời Stalin mô tả những vị lãnh tụ và cuộc họp của họ với nhân dân, các kỳ công của những anh hùng, và các cuộc tuần hành và lễ hội quần chúng cũng có thể xem như những thứ đồ nghi lễ, thậm chí nếu chúng ở trong viện bảo tàng. Chỉ qua cách đặt các tác phẩm ấy trong một bối cảnh lịch sử và xã hội ta mới có thể hiểu được tay nghề của những người làm ra chúng, được trao Giải thưởng Stalin, và để thấy rằng các giải thưởng không phải được trao mà không có lý do chính đáng.
* Nadezhda Mandelstam, Vospominaniia, tr. 156
** Pervii Vsesoiuznyi s’ezd sovetskikh pisatelei. Stenograficheskii otchet [Đại hội Nhà văn Xô viết toàn Liên bang lần thứ nhất. Bản sao tốc ký] (Moscow, 1934), tr. 10
*** A. Lunacharsky, Iskusstvo kak vid chelovecheskogo povedeniia [Nghệ thuật như một khía cạnh của hành vi con người] (Moscow, 1931), tr. 15
**** Antonina Pirozhkova, Sem’ let s Babelem [Bảy năm cùng Babel] (New York, 2001), tr. 46
|