Nước Nga trong tôi - Tóm tắt lịch sử Nga

Cuốn sách này được biên soạn năm 1993, tức sau khi Liên Xô sụp đổ, cập nhật tới năm 2000, gồm 16000 từ do 1 trường đại học ở Nga biên soạn cho sinh viên, vì thế không tránh khỏi có những phần nó “tự sướng” về trường, thành phố của nó, mình xét thấy phần nào không có giá trị thì mình sẽ lượt bỏ.

MỞ ĐẦU

Lịch sử là môn khoa học, nghiên cứu quá khứ trong tương quan phát triển của xã hội loài người. Lịch sử là ký ức tổng quát về nhân loại, giúp cảnh báo cho tương lai dựa vào những sai lầm đã được ghi nhận, giúp chúng ta nhận thức được hiện tại. Môn khoa học, nghiên cứu về quá khứ của nước Nga, được gọi là môn Lịch sử Nga.

Nước Nga được hình thành và phát triển như một đế chế đa dân tộc. Nước Nga đã mở rộng và sát nhập một vùng lãnh thổ rộng lớn cho mình, suốt tới tận cuối thế kỷ XIX, từ cửa sông Đa nuýp và Vistula ở phía Tây cho tới Thái Bình Dương ở phía Đông, từ đài nguyên Á Âu ở phía Bắc cho tới Thổ Nhĩ Kỳ và I rắc, Afganistan và Trung Quốc ở phía Nam.

Nước Nga hiện đại có diện tích lãnh thổ 17125 nghìn kilomet vuông, dân số 144 triệu người. Trong đó dân cư đô thị chiến 81,5%. Trên lãnh thổ Liên bang Nga có hơn 100 dân tộc đang cùng sinh sống. Ở Nga có 1066 thành phố và 1070 thị trấn. Thủ đô là Moskva (Moscow). (số liệu mình cập nhật tới 2014)
Nga – nhà nước liên bang dân chủ với chính thể cộng hòa. Đất nước gồm có 22 nước cộng hòa (tính luôn Crimea), 6 vùng biên (krai), 49 tỉnh, các thành phố trực thuộc trung ương là Moskva, Saint Peterburg, Sevastopol, cùng với 10 tỉnh tự trị và khu tự trị. Tất cả được gọi là chủ thể của Liên bang Nga. Ngôn ngữ chính thức của Nga là tiếng Nga.

Lãnh đạo nhà nước là Tổng thống liên bang Nga, có nhiệm kỳ là 4 năm. Cơ quan đại diện và lập pháp của Nga là quốc hội Nga, gồm có 2 viện là Duma Quốc gia Nga (Hạ viện) và Hội đồng liên bang (Thượng viện).

Từ năm 1991 Nga là thành viên của Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), gồm 11 quốc gia của Liên Xô cũ.

Ở Nga hiện đang thực hiện quá trình chuyển đổi sang chế độ dân chủ và nền kinh tế thị trường.

1. ĐÔNG SLAV VÀO THỜI CỔ ĐẠI
Sự hình thành dân tộc Nga cổ đại.

Sự hình thành dân tộc Nga cổ đại là kết quả của những quá trình lịch sử lâu dài và phức tạp, trải dài vài nghìn năm. Cứ liệu đầu tiên về người Slav (Xờ la vơ) (từ thế kỷ I – VI trước CN) có thể được tìm thấy từ các nhà sử học Hy Lạp, Rô ma, Ả rập, Sirya và Vyzantine (hay Byzantine). Các tác giả đã nhắc tới người Slav với tên gọi Ant, Vened, Sklavin. Họ sống ở khu vực từ nước Đức chạy về phía đông: từ đảo Elba và sông Oder tới trung lưu sông Dnepr; từ bở biển Ban tích tới trung và hạ lưu sông Đa-nuýp và Biển Đen.

Vào đầu thiên niên kỷ thứ nhất sau CN, người Slav sống trong các công xã thị tộc. Tất cả các công việc được thực hiện bởi một tập thể lớn. Mỗi công xã chiếm hữu một vùng lãnh thổ nhất định. Kết quả của quá trình phân chia và hợp nhất các bộ tộc dẫn tới những cộng đồng thống nhất mà tên gọi được dựa trên tên của khu vực sinh sống.
Vào thế kỷ VI SCN từ cộng đồng Slav thống nhất, tách ra nhánh Đông Slav. Những cộng đồng thị tộc Đông Slav lớn: Polyane – ở khu vực gần sông Kiev, Viatichi – trên dòng Oka và Moskva, Krivichi – thượng lưu sông Dnepr. Trong đó phát triển nhất là Polyane. Sự xuất hiện các liên minh bộ lạc dân tới sự hình thành các tổ chức tập trung một cách không thể tránh khỏi. Đã xuất hiện các thành phố, tại đó có chính quyền công xã, thành lập Hội đồng (Veche), xây dựng quân đội.

Thành phố, theo quy luật, sẽ hình thành ở vùng đồi núi, nơi giao nhau giữa 2 con sông, điều này giúp bảo vệ tốt hơn trước giặc ngoại xâm. Đa số các thành phố được xây dựng trên các tuyến đường thương mại. Từ bắc tới nam ở lãnh thổ của người Slav có 1 con đường thủy gọi là “Từ Varangian tới Hy Lạp”, tức là con đường sông Volkhov, Dnepr, đây chính là trụ cột kinh tế, chính trị, xã hội của Đông Slav.

Chế độ xã hội, tôn giáo, nghề nghiệp

Đứng đầu các liên minh thị tộc ở Đông Slav là các Công tước, được chọn ta từ các quý tộc. Tổ chức xã hội của đông Slav gồm có: công xã, thị tộc, bộ tộc. Ngay từ thế kỷ VI SCN, đông Slav bước vào quá trình phân rã các thị tộc, nguyên nhân vì các kỹ thuật canh tác trồng trọt giờ đây đã có thể được thực hiện bởi chỉ 1 hộ gia đình. Sự xuất hiện những sản phẩm lao động dư thừa đã dẫn tới sự phân hóa về tài sản và tư hữu.

Nghề chính của dân đông Slav là trồng trọt: trông lúa mỳ, mạch đen, đại mạch, kiều mạch, đậu Hà Lan, đậu thường. Những ngành thủ công nghiệp quan trọng: săn bắt, ngư nghiệp. Phát triển chăn nuôi. Các vật nuôi chính là heo, bò, cừu.
Dân đông Slav là những người đa thần, họ tôn thờ những hiện tượng tự nhiên. Những vị thần của dân Slav là: Perun – thần sấm chớp, Dažbog – thần mặt trời, Stribog – thần không khí và gió, Svabog – thần bầu trời và lửa, và con trai của Svabog là Svarozhichi. Họ cũng thờ tổ tiên đã khuất.
(lưu ý Bog trong tiếng Nga tức là thần, chúa, vì thế nên tên các vị thần thường có chữ bog)
Với những điều kiện trên, vào thế kỷ VI – VII xuất hiện những sự sáp nhập lớn các thị tộc Slav, phát triển mạnh tài sản của thị tộc, hình thành quan hệ sở hữu cá nhân, tư hữu. Người Slav dần tiến lên chế độ phong kiến chủ nghĩa, dẫn tới những điều kiện tiên quyết và quan trọng cho việc hình thành nhà nước.

(Phần tiếp sau đây cực quan trọng)

Hình thành nhà nước

Một trong những biên niên sử cổ đại của Nga – “Chuyện ngày xưa” (tiếng Nga - "Повесть временных лет", tiếng Anh Primary Chronicle) kể lại truyền thuyết về sứ mệnh của người Varangian – dân tộc phía bắc (người Norman) làm lãnh đạo cho nước Rus (hiện nay Việt Nam gọi là Nga, dễ gây nhầm lẫn với Rossia – Nga ngày nay). Biên niên sử kể lại rằng, người Đông Slav vào năm 862 tề tựu về phía một công tước Varangian là Ryurik với thỉnh cầu làm lãnh đạo Liên minh các bộ tộc. Ryurik bắt đầu trị vì ở Novgorod (Nov – mới, gorod – thành phố). Người Varangian đã đặt sự khởi đầu cho triều đại Đại công quốc Ryurikovich. Biên niên sử này nhận được những sự đánh giá khác nhau của các chuyên gia. Phe ủng hộ Norman (gồm các nhà khoa học Đức, được mời tới Nga như Baiwer và Muller) thì đề cao vai trò của công tước vùng Scandinavi trong việc hình thành nhà nước Nga.

(có người xem Novgorod là 1 thủ đô của Nga. Không như Việt Nam có rất nhiều triều đại, lịch sử phong kiến Nga chỉ có 2 triều đại đó là Ryurikovich và Romanovich! )

Còn phe AntiNorman (đại diện là Tatishev, Lomonosov) thì phủ nhận tất cả vai trò của người Norman, họ nhấn mạnh rằng, nhà nước Nga được hình thành là kết quả tất yếu của quá trình phát triển xã hội lâu dài.
Về tên gọi Rus (Русь) thì vẫn còn nhiều tranh cãi. Tồn tại nhiều quan điểm khác nhau. Biên niên sử thì gọi người Varangian là rus. Các nhà khoa học thì cho rằng cái tên này bắt nguồn từ tên gọi của các con sông Ros, Ra. Nhà sử học Gumilev bày tỏ quan điểm rằng đó là một bộ lạc ở phía nam nước Đức. Hiện nay một số nhà sử học gọi cư dân Rus bằng thuật ngữ “Slav-rus”.
Vào năm 882 diễn ra sự thống nhất quan trọng của các công quốc Đông Slav. Công tước Novgorod là Oleg chinh phục Kiev, thành phố này sau đó trở thành trung tâm của nhà nước Nga. Nước Nga Kiev (Kievan Rus) ra đời.
(như vậy Kiev được xem như thủ đô đầu tiên của Nga, và lúc này Nga gồm nhiều công quốc, trong đó lớn nhất là Kiev)

Chế độ chính trị

Đứng đầu nhà nước là công tước, được trợ giúp bởi Duma Boyar (Hội đồng Bô lão). Trong Duma Boyar gồm có các Boyar (bô cmn lão), các đội viên. Các đội viên trở thành các chủ sở hữu ruộng đất. Hội đồng Veche và Hội đồng dân tộc cũng tồn tại.

Các thành phố được lãnh đạo bởi các Posadnik công quốc (thủ lĩnh các thành phố) và Voevoda (tướng lĩnh). Các sử liệu tới thế kỷ XIII có nhắc tới 224 thành phố. Người thân, họ hàng của công tước và thủ lĩnh các vùng đất riêng (lãnh chúa chăng?) là các hầu tước (dưới quyền công tước). Các lãnh chúa phong kiến phải nộp cống vật cho công tước, nhưng những gì thuộc lãnh địa của họ thì họ được độc lập quyết định.
(mỗi thành phố là trung tâm của 1 công quốc, công tước đứng đầu mỗi công quốc, Rus được hiểu là tập hợp của các công quốc, công tước của Đại công quốc Kiev)

Sự du nhập của Ki tô giáo và ý nghĩa lịch sử

Thời khắc quan trọng và bước ngoặc của quá trình hình thành nhà nước Nga là sự du nhập Ki tô giáo. Sự du nhập Ki tô giáo bắt đầu từ rất lâu trước khi được công nhận là tôn giáo chính thức cấp nhà nước. Thời điểm chấp nhận Ki tô giáo được tính vào năm 988, công tước Kiev là Vladimir kỳ vọng không chỉ thống nhất Đông Slav về mặt lãnh thổ, mà còn muốn củng cố đất nước bằng sự thống nhất về mặt tôn giáo.

Mối liên hệ lâu dài và bền chặt giữa Nga và Vizantine dẫn tới sự kiện, vào năm 988 Vladimir chấp nhận Ki tô giáo nhánh Chính thống. Sự chấp nhận Ki tô giáo nước Nga Kiev lên ngang tầm với những nhà nước lân cận, ảnh hưởng sâu rộng tới lối sống cũng như tập quán của nước Nga Cổ đại, tới chính trị cũng như các quan hệ pháp lý.

Ki tô giáo giúp cho nước Nga đạt được rất nhiều thành tựu văn hóa, nghệ thuật, hội họa, văn học, âm nhạc.

Yaroslav Anh minh

Nước Nga Kiev đạt cực thịnh dưới triều đại của Vladimir Yaroslav (đọc là Da rốt sờ láp). Yaroslav được gọi là Anh minh vì những hoạt động trên nhiều lĩnh vực, và ông là người khai sáng đầu tiên của Nga. Ông đã mời những nhà hoạt động văn hóa, các thợ thủ công của châu Âu về Nga. Vào thời của ông cũng bắt đầu viết sử. Tại Kiev bắt đầu xây dựng đại giáo đường Sophia, được thành lập trên cơ sở của tu viện Kiev-Pecher. Yaroslav bắt đầu xây dựng các luật cơ bản, được gọi là “Luật Nga”. Vào thời Yaroslav đã củng cố bền chặt hơn mối quan hệ với Thụy Điển, Nauy, Pháp, Ba Lan, Vizantine.

Mức độ phát triển của nước Nga cổ đại rất cao vào thời gian này, ngang tầm với châu Âu. Nhưng vào cuối thế kỷ XI tình hình đã bắt đầu thay đổi. Nhà nước Kiev trở nên phân liệt bởi nhiều công quốc nhỏ.

Kính các bác. Lâu nay bận rộn công - tư tác, thi thoảng nghé vào nhà thấy hơi trầm nên iem gửi các bác bài này để xin ý kiến các bác, hy vọng không khí sẽ sôi nổi hơn. Iem cũng đã có ý kiến về bài này, nhưng "dựa cột mà nghe" trước, rồi "thưa thốt" sau.

Những ngộ nhận về nước Nga

Tác giả bài: Nguyễn Trần Sâm

Dân tộc Nga là một trong những dân tộc vĩ đại. Nó đã sản sinh ra cho nhân loại những tên tuổi lớn như Pushkin, Tolstoy, Dostoyevsky,… trong văn học; Chaikovsky, Shostakovich,… trong âm nhạc,…; Kolmogorov, Pontryagin,… trong toán học; Mendeleyev, Cherenkov, Kapitsa,… trong khoa học tự nhiên – những tên tuổi đã tạo ra không ít những giá trị lớn lao. Đó cũng là một dân tộc đã góp phần quyết định vào việc loại bỏ họa phát-xít, giúp cho loài người được sống tương đối bình yên trong mấy chục năm qua.

Vào những năm từ cuối thập niên 50 đến đầu thập niên 70 của thế kỷ trước, những thanh thiếu niên từ đất nước Việt Nam đang chìm trong khói lửa và những khổ ải do chiến tranh gây ra, được đến với một nước Nga mà mọi thứ đối với họ giống như ở thiên đường. Không chỉ mức sống cao hơn ở Việt Nam hàng chục lần, mà sự đối xử giữa những con người với nhau cũng thật sự mẫu mực. Những thầy cô người Nga và nhiều người lớn khác thì coi những thanh thiếu niên Việt Nam như thể con mình. Từng được sống trong bầu không khí đầy tình người đó, những người Việt Nam mãi mang trong tim tình yêu và sự biết ơn, không chỉ với những người Nga cụ thể, mà với cả dân tộc Nga nữa.

Trong những tháng năm khói lửa của cuộc chiến tranh khốc liệt, nhiều người Nga đã sát cánh với người Việt Nam. Nhà nước Liên Xô mà lực lượng nòng cốt là người Nga đã dành cho VN một sự chi viện to lớn.
Đó là sự thật không thể phủ nhận.

Tuy nhiên, không thể vì tình cảm mà có những ngộ nhận theo kiểu tô hồng mọi mặt, đặc biệt khi thời thế đã thay đổi. Trong số những người ngộ nhận kiểu đó có cả những quan chức và học giả trên bậc thang rất cao (bộ trưởng, giáo sư, hoặc hơn thế nữa). Xin nêu một vài điều ngộ nhận phổ biến và nhận định tương ứng của chúng tôi.

Ngộ nhận thứ nhất: Người Nga tốt nhất thế giới và đại đa số dân Nga hiện nay vẫn yêu VN như thời VN chống Mỹ.

Đúng là đã từng có nhiều người Nga rất tốt. Nhưng ngày nay nếu sang Nga, người Việt không còn được thấy con người trong xã hội Nga hiện nay tốt như thế nữa. Một số tầng lớp còn có thái độ bài Việt điên cuồng. Để lý giải về điều này, cần phải viết nhiều trang. Ở đây chúng tôi chỉ xin nói sơ qua về ba lý do: 1) tư cách của nhiều người Việt ở Nga không tốt; 2) xã hội Nga đã thay đổi, mối quan tâm của con người ngày nay khác trước; 3) sự tốt bụng thể hiện trước đây chủ yếu là thật, nhưng cũng có vài chục phần trăm là do được khích lệ bởi các yếu tố chính trị.

Cũng nên nhớ rằng không phải chỉ người Nga mới tốt. Quý vị hãy đi những nước khác nữa. Ở những nơi khác cũng rất nhiều người tốt, thậm chí cực tốt, mà đó là lòng tốt tự nó có, không được nhân lên bởi các yếu tố chính trị.

Người Nga sang phương Tây còn bị kỳ thị, có phần giống như người Việt, người Trung Quốc. Những hiện tượng như trong các giải bóng đá quốc tế, người Nga hay bị chơi xỏ (người Việt ở Đông Nam Á cũng vậy) có lý do của nó. Với chính sách đối ngoại, và cả đối nội, của mình, chính giới Nga đang làm cho hình ảnh nước Nga ngày một xấu đi trong con mắt bạn bè quốc tế.

Ngộ nhận thứ hai: Nga là cường quốc hạng 1 thế giới, ngang hàng với Mỹ.

Nhiều người cho rằng Liên Xô trước đây và nước Nga ngày nay có sức mạnh ngang hàng với Mỹ. Điều này không đúng. Về kho vũ khí, quả là Nga có những thứ mà người Mỹ cũng phải gờm; nhưng Mỹ còn có nhiều thứ ghê gớm hơn. Tuy nhiên, chúng tôi không muốn tranh luận về điều này. Còn về mặt kinh tế và tầm ảnh hưởng thì Nga thua Mỹ rất nhiều. Tổng thu nhập quốc nội của Mỹ năm 2013 là 16.8 ngàn tỉ USD (với 318 triệu dân), của Nga chỉ vào khoảng 2 ngàn tỉ USD (rất khó tìm con số chính thức) với 143 triệu dân. Với tiềm lực kinh tế chưa bằng 1/8 của Mỹ, nếu Nga dốc sức chạy đua vũ trang thì kinh tế nước này sẽ nhanh chóng kiệt quệ.

Về đời sống, kể cả thu nhập lẫn những quyền tự do, dân chủ và mối quan hệ giữa người với người, nước Nga còn thua phương Tây nhiều lắm. Nếu có điều kiện, quý vị hãy đi mà so sánh.

Về quan hệ đồng minh, Nga chỉ còn nắm được vài quốc gia lạc hậu nhất ở Trung Á, vốn thuộc Liên Xô trước đây. Tất cả những nhà nước cựu Soviet “có máu mặt” đều lần lượt bỏ Nga để quay sang Tây. Đầu tiên là 3 nước Baltic, sau đó đến Moldova, Gruzia, rồi Ukraina, sắp tới là Bạch Nga (Belarus). Đó là lý do khiến người Nga, đặc biệt là Putin, rất điên tiết. Và khi điên thì họ càng không hiểu được rằng cần tự hỏi tại sao người ta lại bỏ mình mà đi. Hiện Nga đang phải ve vãn Trung Quốc, vài nước trong nhóm BRICS và vài nước Mỹ Latin, thậm chí cả Triều Tiên, để bớt trơ trọi. Trong khi đó, số các nước đồng minh và thân Mỹ ít nhất đã có vài ba chục.

Ngộ nhận thứ ba: Putin là chính khách số 1 của thế giới. Putin cũng yêu VN như người VN yêu nước Nga. VN là đối tác quan trọng nhất của Nga.

Những người ngưỡng mộ Putin ở Việt Nam, kể cả những giáo sư hay viện trưởng viện nghiên cứu này nọ, khi nói về ông ta đều thể hiện cái vẻ làm cho người nghe có cảm giác họ rất gần gũi với ông ta. Họ đặt mình vào vị trí người phát ngôn của Putin và có vẻ rất hãnh diện về vài trò tự nhận ấy. Có những điều mà chính Putin không dám nói, nhưng mấy phát ngôn viên này nói thẳng ra với vẻ rất hăng. Thí dụ gần nhất là về vụ MH17. Trong khi Putin không hề phủ nhận trách nhiệm của lực lượng thân Kreml trong việc bắn hạ (nên nhớ chỉ có truyền thông Nga phủ nhận), thậm chí còn bóng gió biện hộ cho hành động man rợ này, thì các phát ngôn viên này cực lực lên án thái độ của phương Tây. Và họ cũng thường xuyên dẫn lời, tổng thống Vladimir Putin nói thế này, tổng thống Vladimir Putin nói thế nọ, giống hệt như Lenin nói thế này, Lenin nói thế nọ trước đây. “Cảnh cáo Mỹ đến Crưm, tổng thống Putin không đùa!” một vị tướng nói. “Với toàn bộ tầm nhìn chiến lược toàn cầu của Putin cũng như của nước Nga,… chuyện chấp nhận để Trung Quốc để thao túng ở Biển Đông rồi đe dọa Việt Nam, trước hết là một đồng minh chiến lược của nước Nga ở Đông Nam Á, chắc chắn Nga sẽ không thể chấp nhận”, một vị TSKH viết. Dân thường như tôi, nghe họ nói mà phục sát đất, kính nể vô cùng!

Nhưng thật mỉa mai! Ngay vào lúc có biết bao nhiêu người Việt hy vọng ông anh Nga đe TQ không được ăn hiếp VN thì Putin đến Thượng Hải ôm hôn Tập Cận Bình, ký một loạt những hợp đồng lớn, và không hề quan tâm chút nào đến nguyện vọng của mấy vị tướng với giáo sư người Việt.

Ngộ nhận thứ tư: Các nhà lãnh đạo VN có thể khéo léo “khuyên nhủ” để lãnh đạo Nga đưa nước này trở về chế độ Soviet như trước đây hoặc một chế độ tương tự như vậy.

Đúng là Putin hiện nay đang cai quản nước Nga theo kiểu khá giống với thời kỳ độc đảng. Đa đảng, nhưng các đảng khác quá yếu. Và với những mưu ma chước kiểu KGB, Putin đã triệt hạ mọi đối thủ chính trị tiềm năng.

Tuy nhiên, ông ta làm điều này không phải vì các “đồng chí” lãnh đạo VN. Ông ta làm vì chính ông ta. Khi thấy chế độ Soviet tan rã, Putin đã tỏ ra sẵn sàng phục vụ ông chủ mới, lúc đó là Yeltsin. Với tham vọng một mình cai quản thiên hạ, ngay cả chế độ Soviet cũng không thể làm ông ta vừa lòng. Tham vọng quyền lực thể hiện ra trong mười mấy năm qua cho thấy rõ điều đó. Mô hình nhà nước mà ông ta thích là kiểu nhà nước của al-Assad, Gaddafi, Saddam Hussein. Cũng vì tham vọng quyền lực vô hạn mà ông ta đã không chịu nổi khi Gruzia và Ukraina có ý định ngả theo EU. Năm 2008, ông ta đã dội bom xuống Tbilisi chính vì lý do đó. Các đồng chí VN cũng ít nhiều cần cho ông ta, nhưng không thật sự quan trọng. Và với tính tự cao không giới hạn, khi nói những lời mỹ miều về lãnh đạo VN, chắc chắn ông ta cười thầm trong bụng.

Có một người trên đường đi chỉ dừng lại ở nước Nga vài ngày, nhưng đã có những cảm nhận rất đúng về nước Nga. Đó là nhà văn Đào Hiếu. Trong phần cuối của tiểu thuyết Lạc Đường, mặc dù thừa nhận “Nước Nga có một quá khứ huy hoàng, một nền nghệ thuật vĩ đại, một cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại”, ông vẫn nhận ra ngay nước Nga hiện tại thật lạc lõng trong thế giới này và có những mặt tầm thường.

Một người khác, nhà văn, nhà thơ, dịch giả Thái Bá Tân, người đã từng ở Nga khá lâu, đã viết những dòng sau đây về nước Nga ngày nay:

“Giá cả cao ngất ngưởng, Người Nga mặt đăm chiêu, Công khai ghét người Việt. Người da đen cũng nhiều. Quảng trường Đỏ vẫn thế. Vẫn thế lăng Lênin, Không ai xếp hàng viếng, Thậm chí chẳng ai nhìn.”

Nói những điều trên, chúng tôi không muốn khẳng định rằng nước Nga xưa kia cái gì cũng tốt, còn bây giờ thì cái gì cũng dở. Không. Cái dở hiện nay chính là hậu quả của một cái gì đó ẩn sâu bên trong cấu trúc xã hội mà chưa được nhận ra khi mọi thứ đang còn êm ả ngoài bề mặt. Giống như việc hai ông cán bộ già ở ta, trong vở kịch Ông Không Phải Là Bố Tôi của Lưu Quang Vũ, khi ôn lại quá khứ những năm đầu thập niên 1950, đã nhận ra: “Hóa ra những cái lộn xộn bây giờ bắt đầu từ thời đó.”

Sống trong thế giới ngày nay, không thể dùng lối nghĩ của 40-50 năm về trước được nữa. Trong một vấn đề như xung đột Nga-Ukraina, không thể chỉ nhìn bằng con mắt của những người “tựa mạn thuyền rồng” (“thuyền rồng” ở đây là nước Nga và Putin). Vậy còn cách nhìn của những người từng du học ở Ukraina và chịu ơn những con người ở đó, và cách nhìn của nhiều người khác nữa, thì sao?