Tai nạn nghề nghiệp của phiên dịch
 

Chắc hẳn sau khi tốt nghiệp ra trường được đi làm việc, thời gian đầu chẳng có ai có thể tự tin ngay vào khả năng làm việc của mình với ngành nghề đã được đào tạo trong trường. Môi trường tại nơi làm việc đương nhiên khác hẳn với những giờ học trên giảng đường, những buổi ngoại khoá, giao lưu... Việc thực tập thì cũng chỉ tạo nên một số khái niệm ban đầu về công việc phải làm sau này nếu được làm đúng ngành nghề được đào tạo, ấy là nếu được bố trí thời gian đi thực tập, chứ như bọn tôi thời xưa thì làm gì được bố trí thực tập!
Thế rồi ra trường, thế rồi phải "bơi" như các thầy trong trường đã căn dặn. Không "bơi" được trong biển cả đủ loại ngoại ngữ, và cả tiếng Việt nữa, thì là "chết chìm".
Tôi cũng đã có lần chết chìm, chìm hẳn, bỏ của chạy bán sống bán chết, bỏ của lấy người :emoticon-0111-blush. Xin kể ra hầu chuyện các mem 3N. Chuyện cũ rồi, có thể đưa vào thớt "Ngày xưa ơi" cũng được, nhưng tôi mở thớt này với ý định để trao đổi kinh nghiệm cùng mọi người, đặc biệt là với các bạn trẻ là mem 3N sắp ra trường.
Chuyện là thế này: Hồi ấy (năm 1981), tôi tốt nghiệp ra trường, nhận quyết định phân công công tác về Bộ Mỏ và Than. Ở Bộ, tôi trình bày hoàn cảnh ở Vụ Tổ chức Cán bộ, và được chấp nhận theo nguyện vọng về Liên hiệp Than Hòn Gai (Quảng Ninh). Về trình quyết định ở phòng TCCB của Liên hiệp, sau đúng nửa tiếng thì nhận được quyết định tiếp theo đi Cẩm Phả, ngày hôm sau phải có mặt tại nơi làm việc. Hồi ấy phiên dịch tiếng Nga là rất hiếm, rất quý, (như là mì chính cánh thời bao cấp mà :emoticon-0111-blush). Theo quyết định ấy, tôi về Ban quản lý công trình mở rộng nhà máy cơ khí làm phiên dịch. Thời gian tập sự hai năm với mức lương khởi điểm bằng 85% của 53 đồng/tháng. Đoàn chuyên gia Liên Xô của nhà máy khi đó có 14 người, riêng tại Ban quản lý có hai: một chuyên gia theo dõi thi công công trình, một - chuyên gia theo dõi tiếp nhận thiết bị cho công trình mở rộng. Tôi phải làm phiên dịch cho nhóm chuyên gia này. Phần lớn thời gian tôi đi cùng anh bạn Xasha đi cảng Hải Phòng, Cái Lân, Mông Dương... hoặc lên các tàu của Liên Xô đỗ trên vịnh Hạ Long, để tìm thiết bị của mình và làm các thủ tục để nhận, đưa về nhà máy. Rỗi rãi thì mở tài liệu ra xem, và tập dịch các bản danh mục thiết bị, vật tư sang tiếng Việt. Thỉnh thoảng mới phải đi công trường cùng anh bạn chuyên gia xây dựng là Tolya gốc Do Thái - khi đó mới đang san gạt mặt bằng.
Tôi đi làm mới được hơn một tháng, nhưng đã gần hết năm 1981. Tại Ban quản lý công trình chỗ tôi có một hội nghị giao ban định kỳ hàng quý về xây dựng công trình mở rộng nhà máy. Hội nghị quan trọng, có các đồng chí Thứ trưởng của Bộ Mỏ và Than, Bộ Xây dựng tham dự; các giám đốc của Liên hiệp Than, các đơn vị thi công, giám đốc nhà máy và Ban quản lý. Hầu hết các vị này đều đã từng tu nghiệp ở Liên Xô về. Sếp trưởng ban gọi tôi vào dịch cho ông trưởng đoàn chuyên gia Liên Xô. Vào phòng họp, tôi ngồi cạnh ông trưởng đoàn chuyên gia, và ngồi ngay phía kia của tôi là đồng chí Thứ trưởng Bộ Mỏ và Than. Đưa mắt nhanh một lượt, thì thấy ngồi đối diện với tôi là ông Trưởng phòng Đối ngoại của Liên hiệp Than, và tiếp đó toàn là các nhân vật như tôi đã kể ở trên. Toàn siêu cao thủ tiếng Nga, hehê. Tôi bắt đầu run ngay từ lúc đó, dù đang giữa mùa đông nhưng tôi vẫn cảm thấy mồ hôi rịn ra trong người. Tai tôi thì bắt đầu ù khi ông phó giám đốc bắt đầu báo cáo tình hình thi công. Tất nhiên là ông ấy nói bằng tiếng Việt, nhưng toàn là các từ chuyên môn về xây dựng, về thiết bị, về vật tư, về mọi thứ khác... mà tôi chẳng hiểu gì cả. Ông ấy nói chừng 5 phút, tôi chẳng kịp nhớ được gi, thì ông trưởng đoàn chuyên gia đã giục tôi dịch cho ông ấy. Cuống quá, chưa kịp nói một từ tiếng Nga nào cho ông trưởng đoàn, không hiểu ma xui quỷ ám thế nào, mà ngay khi đó tôi dám quay sang thẽ thọt nhờ đồng chí Thứ trưởng Bộ Mỏ và Than: "Bác ơi, bác làm ơn dịch hộ cháu câu này với, cháu không hiểu....", (hê hê!).
Và thế là một trận sấm sét nổi lên từ ông Thứ trưởng -"Cái thằng này láo! Tao xuống họp chứ có phải để dịch cho mày đâu!!!...". Đến bây giờ tôi chỉ nhớ được câu đó, vì tai quá ù rồi. Cả phòng họp khi đó như thế nào, tôi không dám nhìn nữa. Ngay khi đó thì tôi thoáng thấy bóng một chị phiên dịch từ nhà máy sang đã vào tới phòng họp để hỗ trợ tôi. Không kịp cả xin phép ai trong phòng họp nữa, tôi cắm mặt phóng ra phía cửa phòng, hình như tuột cả dép.
Lần đầu tiên tôi dịch tại hội nghị là như vậy đấy! Chẳng bao giờ có thể quên được! Tôi vẫn còn nhớ cái cảm giác xấu hổ vì không làm được việc. Tất nhiên tôi hiểu là do mình không bình tĩnh, bị ngợp vì sợ sệt, vì còn thiếu hiểu biết và kinh nghiệm, nên không thể dịch được. Và từ sau sự cố ấy, tôi bắt đầu chịu khó học hỏi, chịu khó dịch, nghiên cứu tài liệu nhiều hơn. Sau nửa năm làm việc, công việc phiên dịch của tôi đã bắt đầu trôi chảy.
Sau này, thỉnh thoảng có dịp về Bộ, tôi vẫn gặp đồng chí Thứ trưởng ấy. Tuy nhiên, bác ấy là người rất vui tính, rất thích món thịt cầy, và có lần vỗ vai tôi kể lại cuộc họp ấy cho mọi người xung quanh, với câu nói tôi đến bây giờ vẫn nhớ: "Thằng này hồi trước nhờ tôi dịch ở hội nghị giao ban mở rộng nhà máy dưới Cẩm Phả!!!".
Đây mới chỉ là một chuyện, còn nhiều tai nạn nữa trong nghề phiên dịch, và không chỉ của riêng tôi.
Rất mong các bác trong 3N nếu có chuyện gì hay thì tham gia thớt này để mọi người được thưởng lãm!!!

Em đề nghị bác Phan kể lại chuyện dịch câu ngay lưng như chó leo cột hồi đã kể ở 4rum cũ đê, em ấn tượng với chuyện đó mà tìm mãi lại mà không được.

Một câu chuyện đáng nhớ và có ý nghĩa với những người học tiếng Nga, đặc biệt là dân phiên dịch. Chuyện đã xảy ra lâu nhưng có thể nói đó là thực tế bây giờ của sinh viên tiếng Nga sau khi ra trường.
Mà bác thaond_vmc ơi, chắc gì ông Thứ trưởng kia và những cán bộ cao cấp khác đã hoàn toàn thông thạo tiếng Nga. Bởi vì, chuyên môn, kỹ thuật của họ thì khỏi phải bàn nhưng không có nghĩa là họ giỏi tiếng Nga. Với nữa học xong ở Nga về, khi làm việc ở Việt Nam ít có điều kiện thực hành tiếng Nga.
Qua câu chuyện của bác chúng ta lại học thêm được một kinh nghiệm mới. Tâm lý và sự chuẩn bị cho buổi phiên dịch đúng là rất quan trọng. Đó là chưa nói đến kiến thức tiếng Nga.

Hình như em kể trên 4rum cũ rồi. Chuyện có thật về 1 phiên dịch bị đuổi việc tắp lự khi nhầm vần кон- sang vần про- khi nói về Ngày Hiến pháp Nga.

Cách đây vài năm, công ty tôi và một công ty của Cộng hoà Séc tổ chức lễ hoàn thành dây chuyền sản xuất và bàn giao sản phẩm hợp tác với lô hàng đầu tiên gồm 20 chiếc giá khung di động chuyên dùng trong hầm lò phục vụ sản xuất than. Mỗi chiếc giá khung này có trị giá trên 1 tỷ đồng.
Buổi lễ được tổ chức trong một nửa khoang xưởng cơ khí có mái che. Từ ngoài cổng nhà máy vào đến nơi tổ chức buổi lễ được chăng khẩu hiệu, băng rôn, cờ phướn, biển dẫn đường. Công ty tôi thuê một công ty quảng cáo đến trang trí sân khấu, loa đài. Ngoài đại diện hai công ty là đối tác của nhau, có khách mời từ Bộ chủ quản, Tập đoàn, các viện nghiên cứu thiết kế, các công ty sản xuất than, rất nhiều phóng viên báo chí truyền hình. Tóm lại, buổi lễ được tổ chức rất hoành tráng.
Khi ông Tổng giám đốc của công ty Séc lên phát biểu, bằng tiếng Nga, thì người dịch của công ty đó là ông bạn tôi (trước kia cũng là dân phiên dịch tiếng Nga, đã nghỉ hưu đi làm thêm) lên đứng bên cạnh sếp của mình. Tổng giám đốc ngưới Sec nói tiếng Nga khá chuẩn, chúng tôi đứng phía dưới sân khấu nghe rất rõ. Nhưng không hiểu tại sao ông bạn tôi lắc đầu, quay sang nói gì đó với sếp của mình. Tổng giám đốc cau mày, nhắc lại mấy câu trước đó. Ông bạn tôi vẫn lắc đầu, nhìn vào chiếc micro trong tay, rồi rời bục phát biểu đi về phía cuối sân khấu. Chọn được một chỗ đứng ở đó, ông bạn tôi mới bắt đầu dịch. Nhưng có lẽ là do bị ức chế từ đầu, mất bình tĩnh và không cùng sếp chuẩn bị trước nội dung, cho nên ông bạn tôi dịch không được trôi chảy, không đủ ý tứ lời phát biểu của sếp. Thế là việc dịch lời phát biểu của sếp công ty Sec được chuyển cho một vị phó giám đốc của Viện Thiết kế, học ở Liên Xô về.
Lúc đó, nhìn ông bạn, tôi cũng cảm thấy rất chạnh lòng, và trong đầu thoáng có ý nghĩ, đây là một tai nạn nghề nghiệp của bạn.
Sau đó, tôi đến gần bạn tôi, hỏi qua, thì bạn tôi nói ra mấy lý do như tôi nghĩ ở trên. Nhưng điều làm bạn tôi khó chịu, ức chế nhất, là khi đứng cạnh sếp tại bục phát biểu, bạn tôi không nghe thấy gì cả. Bạn tôi nói là âm thanh phát ra từ các bộ loa nén xếp rải rác khu vực sân khấu bị loãng, không phản hồi lại về phía bục phát biểu, nên bạn tôi phải tìm chỗ để nghe thấy, rồi mới dịch được. Trong nhà xưởng rộng mênh mông, mái cao hơn hai chục mét, tại các xưởng khác xung quanh máy vẫn chạy ầm ầm, tiếng ồn của búa máy... cũng góp phần làm bạn tôi không nghe thấy lời phát biểu của sếp. Thế cho nên bạn tôi bị sự cố.
Sau buổi lễ, tôi và mấy đồng nghiệp đến thử lại micro và loa tại vị trí bục phát biểu, thì đúng là người bên cạnh nói, tôi không nghe thấy gì!!! Khi xoay, sắp xếp lại loa, thì mới nghe được.
Rõ ràng là bạn tôi cũng bị gãy cầu do khách quan. Nhưng những việc do chủ quan thì phải rút kinh nghiệm cho bản thân. Ít nhất, nếu bạn không phải là người soạn lời phát biểu thì cũng phải mạnh dạn đề nghị sếp cho xem trước, hoặc nói trước về nội dung; và sau đó thì loa đài thế nào cũng kệ, quan khách thế nào cũng không cần để ý, em nào xinh xinh phía dưới khiêu khích, trêu chọc cũng bỏ qua, nhìn miệng sếp mà dịch đuổi theo, dựa vào ý tứ đã sắp xếp sẵn trong đầu, thế là ổn!

Tai nạn nghề nghiệp thì chắc ai cũng gặp.

1976 tôi được giao phụ trách nhóm phiên dịch cho CG LX tại CT xây dựng bệnh viện phụ sản 100 giường ( nay là bệnh viện phụ sản “Hữu nghị” ). Công trình do Liên đoàn phụ nữ dân chủ thế giới mà Bà Tereskova khi đó là chủ tịch tặng .

Tôi chỉ phải dịch các buổi làm việc giữa chánh, phó giám đốc Sở XD cũng như lãnh đạo Hội LHPNVN – toàn những người tốt nghiệp ĐH và trên ĐH tại LX với Trưởng đoàn chuyên gia.

Một lần sau khi họp với đoàn CG, Giám đốc sở PSL ( nay là Chủ tịch Hội XDVN ) kêu phía VN ở lại, sau đó chỉ tôi: “Tôi nói là chưa có sao anh dịch là không có?”. Chẳng là, phía VN nêu yêu cầu bức thiết phải có một số thiết bị XD, để nhấn mạnh, tôi đã dịch chưa có thành không có ( mà Hà nội thời ấy không có thật ).

Đó là một lỗi mà tôi nhớ mãi.

Tôi cũng có 1 vụ nhỏ hồi mới bắt đầu đi làm thuê cho nhà nước ,tôi làm kinh doanh và hoàn toàn ko liên quan đến phiên dịch nhưng cty có nhõn tôi biết tiếng Nga nên một hôm có 1 email của đối tác từ Nga gửi sang thế là BGĐ gọi tôi lên dịch .

Trong thư đại loại họ hỏi chúng tôi có БАД bán cho họ không .

Tôi cũng ngờ ngợ cái từ БАД này rồi nhưng thấy việc ko quan trọng và cũng chẳng phải chức năng nhiệm vụ của mình nên trả lời luôn ko tra cứu thêm là Họ hỏi mua mấy cái Hoạt chất sinh học ý mà !

Và đương nhiên là BGĐ nói là ko có bán rồi và chỉ thị tôi trả lời lại là ko có bán .

Mà cái anh БАД này cty lúc đó cũng chưa có sản xuất thật ! Nhưng mà dịch là Hoạt chất sinh học thì đến ông giời cũng chẳng biết là gì mà bán !


:emoticon-0111-blush

Xin giới thiệu với các bác tin về hợp tác Việt - Nga trong đào tạo chuyên gia ngành năng lượng nguyên tử. Tin này bạn hungmgmi đã post lên diễn đàn ở box khác. Ở đây em chỉ muốn góp vui về chủ đề "phiên dịch" thôi. Xin các bác cho ý kiến đây là "tai nạn" hay là sự tắc trách trong công việc? Sau đây là link tin đó bằng tiếng Anh trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ www.chinhphu.vn
http://news.gov.vn/Home/Russia-helps...20103/6600.vgp
Các bác có thể đọc luôn

Người phiên dịch này chắc cũng hay tếu táo như em, chuyên nói xuyên tạc nên thành ra bị "nhịu" theo thói quen. Có lần chính em cũng bị như vậy, nhưng vừa phát âm đến прости...thì giật mình nhớ ra. Vội vàng thêm ngay -те vào và giả vờ ho mấy tiếng, sau đó nói ngon lành từ Hiến pháp.
Láu cá có lẽ cũng là một kỹ năng cần thiết trong nghề dịch!

Tớ ít khi phiên dịch nên chưa bị lần nào. Nhưng bị 1 lần khi biểu diễn văn nghệ ở trại hè. Số là hay hát xuyên tạc "А дружба начинается с бутылки!" nên quen miệng. Lúc tập thì hát đúng, lúc lên sân khấu thế nào lại quên béng, thế là hát như vẫn quen hát. Hội trường cười rộ. Tớ tỉnh queo hát tiếp như không có chuyện gì xảy ra. Sau đó bị bà giáo dạy hát-nhạc mắng cho một trận.

Các thành ngữ hay bị môđiphê nhất, mà như thế lại dễ nhớ và nhớ lâu nên hay dẫn đến những tình huống dở khóc, dở cười.

Em cũng đã từng bị như thế trong giờ học tiếng Nga: "Кончил дело, гуляй смело!" thành "Кончил дело, слезай с тела!"

Ngại wá!

Thế trong trường hợp này nên dịch là thế nào hả bác? Em chỉ quen nói giao tiếp nên định dùng "poka net", nhưng em nghe nói khi đi dịch chuyên nghiệp, hay dịch hội nghị thì không nên dùng từ này. Mà em đọc sách báo cũng chưa thấy khi nào họ sử dụng từ như em dùng.

Hồi trước, bệnh em là cứ suốt ngày "nhét tu" làm cho bà chị có lần mắng cho: "nhét tu" thì mày về quê mà ở :emoticon-0127-lipss. Bây giờ thì em dùng "nhét" không thôi :emoticon-0136-giggl.

Em cũng có một câu chuyện về dịch. Thực ra đó là kỉ niệm hồi "ngây thơ và gà tơ" dự bị tiếng. Chắc nhiều bác cũng "dính" phải. Chưa dám bon chen với những kinh nghiệm xương máu đi dịch như các bác ở trên, nhưng cũng xin góp vui với các bác.

Hồi em học dự bị tiếng ở Madi. Do đã học trước đó một thời gian nên trên lớp có thể "xì xà xì xồ" được tí ét tơ, mê nhia... Thế là có bạn gái (dễ thương) mới vào lớp tin tưởng nhờ em lên đề can "dịch hộ" bạn ấy là bạn ấy bị mất cái thẻ sinh viên do bị trộm mất túi xách. Mà không phải là bạn ấy nhờ em truyền đạt lại đâu nhé, bạn ấy sẽ nói rồi nhờ em dịch mới oai chứ (dịch đuổi ấy các bác ạ :emoticon-0107-sweat!). Và thế là em đã dịch với một tràng "tiếng" Nga như sau:
- Она украла сумку, где там есть студенческий билет, пишите ей новый пожалуйста!

Thế là được cô dekan trợn mắt lên nhìn một hồi và nói một tràng giang đại hải làm em chả hiểu gì sất. Nhưng đứng trước cô bạn gái kia, lại là "phiên dịch" nữa thì em đành phải dịch ra là "cô bảo đợi chút, cô làm thủ tục cho". Rồi sau đó em mới nói tiếp rằng:
- Она теряла студенческий билет на улице

Có lẽ đến lúc đó cô trưởng khoa mới hiểu và bảo trợ lý làm giúp cho em.

Cũng phải ký cọt, ảnh ủng đàng hoàng cho nên cũng không lệch lắm với đoạn em dịch "Cô bảo đợi chút, cô làm thủ tục cho". :emoticon-0107-sweat

Em ra khỏi phòng mà tai đỏ ửng, mặt nóng ran. Cô bạn hình như định cảm ơn bằng bữa Mc Donal mà em chả nghe thấy gì, mãi lúc tan học rủ đi ăn (em trả tiền) thì mới hiểu.

Ấy thế có bác nào "dám" nói với cô giáo là "я спать забыл" chưa ạ?

Nếu không muốn nói từ "пока" thì nói là "до сих пор нет" hay "до сих пор отсутствует" hoặc "до сих пор не прибыло [поступило]" (thiết bị) v.v...

Về việc học tiếng Nga năm dự bị thì bọn tớ cũng có chuyện buồn cười. Học được chừng 1 tháng thì có 1 tên trong lớp bị đau thận, phải nghỉ học để vào BV khám. Bà giáo tiếng Nga hỏi cả lớp: "Где Бинь?". Ú ớ cả 1 lũ, nhao nhao đáp: "Он в больнице!". Bà giáo hỏi tiếp: "Что с ним случилось?". Cả lớp: "У него болит..." rồi tịt vì chẳng biết thận tiếng Nga là gì! 1 thằng nhanh trí chạy lên bảng cầm viên phấn, nói: "У него болит это..." rồi vẽ một cái hình méo méo như củ khoai tây và ra chiều ngẫm nghĩ tiếp xem phải vẽ thế nào cho giống quả thận. Bà giáo xua xua tay: "Хорошо, я поняла!" rồi ra hiệu cho nó về chỗ. Cả bọn phục bà giáo sái cổ: sao mà bà ấy hiểu ngay được nhỉ? Rồi đến khi nghĩ ra thì cả lũ bò ra cười!

Ặc nhầm như thế thì đúng là quá tai hại rồi! Nhưng chẳng lẽ phiên dịch này không nhớ từ hiến pháp nhưng cũng không biết từ kia??? để bị nhầm???

Hik! Em đã từng...:emoticon-0111-blush.
Vẫn nhớ hồi năm nhất đi học muộn, cô giáo hỏi "tại sao?", em cũng hồn nhiên trả lời: "я спать забыла":emoticon-0127-lipss. Thế là bị đứng ở ngoài 15 phút mới được vào học:emoticon-0107-sweat
Ngày đấy mới học nói, nên 1N bọn em cố gắng nói tiếng Nga mọi lúc mọi nơi, cứ đến giờ nghỉ là lại: "я хочу посылать любовь на землю? Кто хочет со мной":emoticon-0136-giggl

"я хочу посылать любовь на землю? Кто хочет со мной "
О чем речь ? :emoticon-0127-lipss

Nếu bạn nn? không hiểu thì hãy PM cho bạn hatdecuoi mà hỏi. Tớ thì hiểu câu này là "Tôi muốn (đi) gửi tình yêu vào đất. Ai muốn (đi gửi) cùng tôi?".

Câu này dịch ra tiếng Việt một cách dân dã là "Có ai đi gọi điện (hay là đi hát) với tớ không?".
Còn nếu không thì nói là đi giải quyết nỗi buồn nho nhỏ cũng được, thí dụ như cánh sinh viên thường dùng là " справлять маленькую нужду":emoticon-0136-giggl

Các bạn học tiếng Nga lưu ý giúp: Người Nga, kể cả sinh viên, không nói câu này với nghĩa mà bác hungmgmi đã giải thích đâu nhé. Đây chỉ là sản phẩm của các đối tượng đứng sau quỷ và ma ở Việt Nam sáng chế ra thôi.

Bác nói chuẩn không cần chỉnh. Câu đó là nói tiếng Nga theo phong cách của những người Việt trẻ yêu âm nhạc bác ạ "Gửi tình yêu vào đất, được hoa trái...."

Lão MU "nói nhịu" rồi. Không phải cánh đứng sau học trò đâu.
Câu này có thể tra trong "từ điển Việt- Nga"(trang 50 xuất bản 2010 là có). Nó được dùng trong ngữ cảnh: MU ngồi với cánh 3N toàn là những bợm nhậu ở Nga về, ọp ẹp với nhau (có cả các nàng nữa), lại không uống vodka mà uống Huda nên mới rủ nhau đi gửi. Khẹc...khẹc...

Hồi mới về nước, tôi không phải phiên dịch nhưng Thứ trưởng kêu vào tiếp khách chung và dịch. Sếp biết tiếng Nga, Trung, Pháp, Anh. Trong câu chuyện có đoạn " đánh trâu qua rào" mà tới hôm nay cũng không biết phải dùng câu tiếng Anh gì cho đúng. Bó tay sếp chơi độc!

Còn sếp trực tiếp ngoài các tiếng trên lại biết thêm Esperanto. Làm việc với các sếp như thế nói sai không có mấy cơ hội đâu.

Tai nạn nghề nghiệp (tiếp theo).

Tai nạn nghề nghiệp của người phiên dịch không chỉ gói gọn trong phạm vi công việc dịch thuật, mà còn xảy ra trên đường đi công tác. Xin kể cho mọi người nghe một số chuyện đã từng xảy ra với tôi.

1. Khi đi có, khi về mất ... đường:
Có một lần chúng tôi vào cảng Mông Dương tìm thiết bị. Bây giờ thì cái cảng sông ấy không còn nữa. Thật ra nó chỉ là một cái bãi nhỏ để tập kết thiết bị bên bờ sông, cạnh đường 18A. Thiết bị từ Liên Xô được nhập về cho các công trình khu vực Cẩm Phả, Hạ Long qua cảng Hải Phòng, hoặc cảng Hòn Gai (hồi ấy chưa có cảng Cái Lân - Hạ Long) rồi được chở bằng xà-lan theo đường sông, đường biển về cái cảng bé xíu này.
Con đường 18A đoạn từ Cửa Ông ra Móng Cái này đến nay vẫn xấu như hồi xưa, chỉ khác là nó đã được trải nhựa, và đang được thi công mở rộng.
Xe chúng tôi chạy từ Cẩm Phả vào Mông Dương, đoạn đường dài chừng 20 km. Qua thị trấn Cửa Ông chừng vài cây số thì thấy hai chú máy gạt DT-54 đang bò, đùn đất trên mặt đuờng. Chờ mất nửa tiếng để gạt lấy lối xe chạy thì qua được. Xong việc ở bãi thiết bị, hai đồng chí Nga vui vẻ lắm, bàn nhau về cửa hàng ngoại hối ở Cửa Ông làm vài chai bia, và tia xem có loại cassette nào mới thì mua. (chuyện này thời bao cấp, chắc nhiều người còn nhớ là có các cửa hàng ngoại hối, chỉ có người nuớc ngoài mới được mua hàng ở đó. Cửa hàng ở Cửa Ông này hồi ấy cũng được gọi là câu lạc bộ Thủy thủ, giống ở cảng Hải Phòng).
Bàn chuyện chưa xong, xe đã đến chỗ hai chiếc máy gạt khi nãy. Tuy nhiên, chúng tôi chỉ nhìn thấy hai cái ống đang phun khói đen xì, hơi nhô lên so với cái mặt đường khi trước. Chẳng có đồng chí nào đứng canh chừng hai phía cái rãnh sâu hoắm, rộng gần chục mét cắt thẳng băng ngang đường này, cũng chẳng có lá cờ nhỏ nào báo hiệu nguy hiểm. Đang là ban ngày, có tí sương mù nhưng vẫn nhìn rõ thấy đường, nên chiếc xe UAZ của chúng tôi khựng lại cách mép rãnh chừng vài mét, nếu xe chạy nhanh, lái xe không chú ý đường thì cầm chắc rơi vào một trong hai cái DT-54 phía dưới. Hai ông bạn Nga đang “blya, blya” ầm ĩ chuyển luôn sang “blin, bl...”:emoticon-0136-giggl.
Ra khỏi xe, nhìn xuống rãnh, chúng tôi ngao ngán. Hỏi mấy đồng chí thợ máy gạt, thì được thông báo họ đang theo lệnh cắt đường để đặt cống thoát nước. Kiểu này phải mất vài ngày mới có đường, với điều kiện có sẵn ống!.
Thế là xe chúng tôi phải lộn ngược về mỏ Mông Dương, tìm đường tắt qua các mỏ lộ thiên về mỏ Cao Sơn. Hai ông bạn Nga và tôi chui vào phòng làm việc của đoàn chuyên gia tại mỏ này, làm mấy chén rượu vodka rồi dò dẫm tìm đường đi ngang qua các moong than trên khai trường mỏ về cơ quan ở Cẩm Phả.:emoticon-0107-sweat
(Việc cắt đường, tạo các đường mới ở các mỏ than lộ thiên là chuyện thường ngày, bây giờ vẫn vậy, nhưng có thông báo, có người cầm cờ vẫy đầu đường. Còn cái việc cắt ngang đường quốc lộ như tôi vừa kể này thì có lẽ là chưa từng thấy!).

2. Đá hộc bay...

Một hôm rỗi rãi, ba anh bạn chuyên gia Liên Xô rủ tôi đi cảng Cửa Ông, nhân tiên ghé cửa hàng ngoại hối ở Cửa Ông (việc này mới quan trọng). Tôi đi báo xe, và được bố trí một chiếc Volga mới nhập về qua cảng Hải Phòng để phục vụ chuyên gia Liên Xô làm việc ở công trình mở rộng nhà máy chúng tôi. Xe mới chạy vài chuyến Hà Nội, Hải Phòng, đâu mới được vài nghìn cây số.
Tôi ngồi ghế trước cạnh lái xe. Xe mới, chạy êm ru, trên đường về các bạn Nga hỉ hả sau vài chai bia lạnh ở cửa hàng ngoại hối. Đoạn đường này cũng mới sửa xong, nhưng hồi ấy đường còn hẹp, chưa có dải phân cách cứng như bây giờ.
Còn khoảng một cây số nữa là đến đoạn rẽ vào thị xã. Một chiếc Belaz trọng tải 32 tấn bò trước mặt cùng chiều xe chúng tôi. Bỗng tôi nhìn thấy một chiếc IFA ben chở đầy đá hộc chạy ngược chiều, nó phóng rất nhanh phía bên kia đường trong khi vẫn phải tránh chiếc Belaz chiếm gần hết đường. Đuôi chiếc IFA vừa khuất tầm mắt của tôi, thì tôi thấy một hòn đá hộc to cỡ quả bóng đá văng qua thành xe, rơi xuống đường ngay trước đầu xe chúng tôi. Bịch, khục, khục... dưới gấm xe. Anh lái xe quay vô-lăng tít mù, chiếc xe loạng choạng, nghiêng ngả về cả mấy phía rồi dừng lại được sát mép đường, không bị lật. Hú vía!:emoticon-0106-cryin.
Sát cạnh mép đường là một cái ao của nhà dân, đầy nước.
Cúi nhìn xuống gầm xe, ôi thôi, toàn bộ cầu trước bị gãy rời, vỡ một đèn pha phía lái xe. Chiếc IFA thì đã mất dạng, chẳng ai kịp nhìn thấy biển số xe nữa.
Một lát sau, có một xe chở chuyên gia của đoàn khác đi ngang qua, thế là chúng tôi nhắn được về đội cho xe khác xuống chở chuyên gia và kéo chiếc Volga về sửa chữa.
Sau vụ đó, lái xe bị kiểm điểm, nhưng nhờ xử lý tay lái giỏi, không có thương vong cho người nước ngoài, nên cũng chỉ ở mức khiển trách.

3. Chân bò múa...

Vài tháng sau vụ gãy cầu xe vì đá hộc bay, tôi cùng hai anh bạn Sacha và Victor đi Hải Phòng công tác. Trên chiếc Volga ấy, đã được thay cầu, sửa chữa. Gần 11 giờ trưa mới đi, vì chương trình của chúng tôi là ở Hải Phòng một tuần.
Xe mới đi được chừng 10 cây số, chạy không nhanh lắm. Tôi vẫn ngồi ghế trước cạnh lái xe. Tự nhiên tôi nhìn sang bên phải đường, thì thấy hai cậu bé đang vung roi đuổi một đàn bò khoảng gần 20 con từ một bãi cỏ cách lề đường chừng chục mét. Rõ ràng ý định của các cậu này là cho đàn bò qua đường. Một con đầu đoàn đã chuẩn bị chạy, con gần cuối bị vụt vào mông, chắc là rất đau nên nó vọt lên trước. Vừa đúng lúc xe chúng tôi đi tới, thế là con bò này bị xe đụng khá mạnh vào cặp sừng. Chẳng biết nó lồng lộn, xoay xở thế nào mà cả thân hình của nó văng lên, nằm gọn trên nắp ca-pô xe, hai chân sau của nó đạp vỡ kính trước, và một cái chân sau của nó đạp thủng kính xuyên vào bên trong xe. Cách mặt tôi chừng 20 phân, vẫn tiếp tục giãy đạp trước mắt tôi.:emoticon-0106-cryin, còn xung quanh lỗ thủng bị chân con bò bịt kín ấy là một cái mạng nhện xuất hiện, lan rộng khắp toàn bộ kính trước.
Xe dừng được ngay. Đồng chí lái xe tái mặt, ngồi thừ ra. Hôm ấy đồng chí ấy lái xe thay cho bạn nghỉ phép. Một trong hai cậu bé chăn bò chạy vào xóm, chắc gọi người nhà. Chúng tôi vẫn để nguyên con bò trên nắp ca-pô, chờ lãnh đạo đội xe lên cùng giải quyết sự vụ.
Chừng một tiếng sau, chúng tôi được bố trí một chiếc UAZ để tiếp tục đi công tác.
Sau đợt công tác, tôi tìm và hỏi đồng chí lái xe hôm ấy về việc xử lý vụ tai nạn. Không được đền kính xe, vì dân xóm đó bảo là đàn bò ở nơi khác đi ngang qua, con bò bị gãy chân, đã xả thịt tại chỗ bán cho dân:emoticon-0136-giggl. Lái xe phải nộp bằng lái cho đội trưởng, chờ ý kiến xử lý của cấp trên.
Đến tận bây giờ, tôi vẫn có cảm giác nhồn nhột, cảnh giác khi thấy có chiếc xe tải nào đó chở đá hộc, và thấy bóng dáng đàn bò, đàn trâu ven đường:emoticon-0136-giggl

Còn em lại khiếp đá dăm.

Mùa đông năm 1994 em đi từ Vladivostok lên Khabarovsk bằng xế hộp Nissan Skyline second hand tay lái nghịch (mua mất có 1.000 USD). Đường thoáng, trời lạnh -15 độ nhưng sạch tuyết nên chạy 90-100km/h ngon lành. Chỉ có điều cái giống xe Nhật cứ trên 90 cây là nó bắt đầu phát tín hiệu cảnh báo nghe rất khó chịu nên em bảo cậu lái xe chỉ chạy 80 thôi. Phía trước có cái xe tải phủ bạt kín mít lò dò. Xe em chuẩn bị vượt thì bỗng "rụp"! Toàn bộ kính trước biến thành cái mạng nhện rồi tụt xuống ghế chỗ em ngồi. May là vào mùa đông nên quần áo, giày dép kín mít nên không sao. Cậu lái xe bị trầy xước 2 bàn tay. Thì ra là một viên đá dăm cỡ hòn bi văng ra từ cái xe phía trước.

Khổ nhất là đã đi được non nửa đường. Đi tiếp cũng dở mà quay về cũng dở. Chúng em phải xin bìa carton, mua băng keo thay kính trước và quyết định đi tiếp. Lái xe chỉ quan sát đường qua khe hở bằng bàn tay dán băng keo trong. Em phải ngồi giơ tay đỡ "kính". Đang bon bon 80 cây, giờ phải dò dẫm 10-15 km/g mà vẫn sợ. Rét cứng người!

Sau 5 tiếng thì mò tới Ussurisk. Vào bãi xe cũ ven đường thấy có một cái xe giống hệt xe mình. Mừng quá, hỏi mua cái kính:
- 300 đô, công thay tính riêng! -Gã bán hàng không thèm nghe lời đề nghị tính luôn cả công thay.
- Thế mua cả xe tính bao nhiêu?
- 900 đô kèm 5 lít xăng khuyến mại.

Rõ ràng 300 đô ít hơn 900 đô tới 3 lần!

Bác Vũ Khoan mới trả lời phỏng vấn khá thú vị về "nghề thông ngôn", có nhiều chi tiết rất hay:
http://community.tuanvietnam.vietnam...-ngon-?print=1
http://community.tuanvietnam.vietnam...1306315049.jpg

Ông Vũ Khoan nói về nghề "thông ngôn" -

Tác giả: Nhà văn Thang Sắc
Bài đã được xuất bản.: 26/05/2011 06:00 GMT+7

Phiên dịch là cầu nối với các nước khác. Nếu cái cầu ấy ọp ẹp, bấp bênh, ván lát rơi ra thì quan hệ quốc tế có thể "thụt chân" chứ chẳng chơi

Gặp gỡ và Đối thoại tuần này là cuộc trò chuyện của nhà văn Thang Sắc với nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan về nghề phiên dịch mà ông thường nói đùa là "nghề thông ngôn", nghề đầu tiên trong chặng đường 45 năm trong ngành ngoại giao của ông.

Ông Vũ Khoan: Mình lăn lộn trong ngành ngoại giao trong 45 năm trời, từ năm 1955 đến năm 2000; nếu kể cả thời gian sang Bộ Thương mại (một phần cũng làm ngoại giao kinh tế) và tham gia lãnh đạo Đảng, Nhà nước cũng được phân công phụ trách công tác đối ngoại thì trọn cả đời làm ngoại giao.

Riêng cái nghề thông ngôn thì đến năm 1982 mới có thể coi là hết "cái kiếp" phiên dịch. Qua 4 lần công tác ở ĐSQ nước ta ở Liên Xô mình chuyên dịch cho các ông Đại sứ; ở Bộ thì ngồi ở Phòng Phiên dịch, đi dịch cho lãnh đạo Bộ và các vụ, phục vụ các đoàn, lúc đầu dịch cho tùy tùng, kể cả các đầu bếp của các đoàn, sau dịch cho các đoàn viên rồi mới tới dịch cho các vị lãnh đạo.

Mình đã vinh dự có những lần được dịch cho Bác Hồ, còn dịch cho các ông Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp...thì nhiều.

- Ông có thể chia sẻ suy nghĩ về nghề "thông ngôn"?

Thời bọn mình cái nghề này nó bạc bẽo lắm, chịu làm và theo được cái nghề này rất khó.

Dưới thời Pháp thuộc, người ta gọi phiên dịch là ông thông, chuyên bám gót ông Tây bà đầm, do đó người dân coi là tay sai của thực dân và rất khinh rẻ.

Dưới chế độ ta, tuy người ta không còn nghĩ như vậy song thực ra cũng chẳng coi trọng lắm. Có người còn cho là nghề này có khó gì đâu, người ta nói sao cứ dịch ra làm vậy là được, phiên dịch chỉ ăn theo nói leo, nhiều khi chỗ ăn chẳng có, chỗ ở cũng không, khi khách ăn mình phải dịch, giờ nghỉ có khi ngồi ngoài gốc cây, bờ biển, đường thăng tiến chẳng có!

Nói vậy chứ mình quan niệm cái nghề này rất quan trọng. Thực sự phiên dịch là cầu nối với các nước khác. Nếu cái cầu ấy ọp ẹp, bấp bênh, ván lát rơi ra thì quan hệ quốc tế có thể "thụt chân" chứ chẳng chơi. Cái cầu ấy mà vững chắc, qua lại thông thoáng thì sự giao lưu giữa các dân tộc tốt đẹp hơn.

Đấy là đối với xã hội, còn đối với bản thân, cái nghề này cũng rất hay. Một là, anh có được một công cụ rất quan trọng để tiếp cận với văn hóa, với nền văn minh của các dân tộc khác. Hai là, anh có điều kiện tiếp xúc với rất nhiều giới, tiếp cận với rất nhiều vấn đề khác nhau. Ba là, anh có dịp đi thăm nhiều nơi, nhiều nước, mở rộng tầm nhìn; có dịp tiếp xúc với nhiều VIP theo cách nói bây giờ.

Bản thân mình đã có dịp phục vụ và quen biết với tất cả các nhà lãnh đạo đất nước thuộc "thế hệ lập quốc" và học hỏi được nhiều điều.

Có thể nói không ngoa rằng, sở dĩ mình tiến bộ được một phần quan trọng là do điều này. Mình được gặp mặt, "bắt tay" với nhiều nhân vật như tất cả các Tổng Bí thư ĐCS Liên xô từ Khrut-sôp cho tới Brê-giơ-nép, An-đrô-pốp, Tréc-nhen-cô, Góoc-ba-chốp; tuy không dịch tiếng Trung nhưng do đi theo các đoàn cấp cao nên đã từng gặp mặt Mao Trạch Đông, Lưu Thiếu Kỳ, Chu Dức, Chu Ân Lai...và cả "bè lũ bốn tên" nữa! Rồi Kim Nhật Thành, Fidel, Che, Raoul của Cuba, các nhà lãnh đạo Đông Âu và phong trào cộng sản công nhân quốc tế...

Muốn làm được việc đó thì đầu tiên là phải học cái đã.

Bí kíp học làm phiên dịch

- Xin ông chia sẻ với mọi người về cách ông học và đến với nghề phiên dịch?

Thời bọn mình chưa có khái niệm đào tạo phiên dịch chuyên nghiệp, chỉ dạy ngoại ngữ thôi. Cá nhân mình cũng không học chuyên về phiên dịch mà chỉ học tiếng Nga. Năm 1954 khi bọn mình đang học ở Khu học xá Nam Ninh thì bỗng có lệnh lấy 100 người sang học tiếng Nga bên Liên Xô để chuẩn bị làm việc với chuyên gia Liên Xô sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc.

Lúc bấy giờ chưa có sách giáo khoa, chưa có từ điển. Các bà giáo dắt tay bọn mình đi khắp lớp học kiêm luôn ký túc xá, truyền miệng cho bọn mình: đây là cái trần này, đây là cái cửa này, đây là cái bàn ... Mọi người cứ học theo cách truyền miệng như thế.

Đến khi phải học các khái niệm khác ở trường không có, nhất là các khái niệm trừu tượng thì làm thế nào? Các bà giáo đã áp dụng hai cách: một là làm hiệu bằng tay; hai là mang đến những quyển sách của trẻ con...

Bọn mình đã trải qua quá trình "vỡ lòng" đúng theo nghĩa của từ đó.

Trong bọn mình có một số người biết chút ít tiếng Trung, tiếng Pháp nên được trao nhiệm vụ tra từ điển để tìm ra những khái niệm trừu tượng.

Muốn làm phiên dịch thì trước hết phải có vốn từ ngữ càng phong phú càng hay. Nếu không chịu khó nghiền từ thì chả làm sao dịch được.

Lúc bấy giờ bọn mình chịu khó lắm, có những bạn một ngày nghiền hơn một trăm từ, có khi một trăm hai mươi-ba mươi từ một ngày.

Học ở trường như thế, đến khi ra Sứ quán cũng không có ai dậy. Theo gương ông Nguyễn Thương, lúc bấy giờ là Bí thư thứ ba của Sứ quán, mình lấy quyển Chính trị kinh tế học tiếng Nga ra, vừa đọc vừa tra chữ, từ trang đầu đến trang cuối, mỗi ngày lai rai một ít, cứ thế mà học thêm từ đồng thời học luôn cả về chính trị kinh tế học.

Còn một cách học từ nữa là dịch các bài báo để làm bản tin của Sứ quán. Lúc đầu bà thư ký người Nga chữa cho đỏ lòm, không còn chữ nào là của mình. Cứ chịu khó như thế rồi những chữ chữa đỏ cũng giảm dần đi.

Việc thứ hai là học cái hồn của thứ tiếng mình học, cụ thể đối với bọn mình là tiếng Nga. Đâu có thể chỉ học từ vựng và ngữ pháp rồi chắp với nhau thành văn như người Nga nói và viết được? Vấn đề là cái hồn ngôn ngữ. Vẫn những chữ, những quy tắc văn phạm ấy nhưng phải nắm bắt được cách người Nga nói và viết, nếu không sẽ là tiếng Nga "giả cầy" hay tiếng Việt chuyển ngữ sang tiếng Nga.

Muốn thấm được cái hồn ngôn ngữ thì chỉ có cách là đọc, mà đọc thì phải đọc tiểu thuyết của người ta, ví dụ như đọc văn thơ Pu-sơ-kin, Tôn-xtôi, Tuốc-ghê-nhép, Léc-măng-tốp..., cũng như các nhà văn hiện đại như là Pau-tôp-xki, Gorki... Phải đọc rất nhiều, để cái hồn văn Nga nó thấm vào người, có như thế sau nói mới chuẩn.

Để nâng cao khả năng cần cố gắng học nghĩ bằng tiếng Nga chứ đừng nghĩ bằng tiếng Việt rồi chuyển ngữ sang tiếng Nga.

Thứ ba là phải học nghe, học nói. Nói thì dễ, có bao nhiêu từ thì ông nói bấy nhiêu, nhưng nghe người ta nói mới gay vì người ta có nể anh đâu. Cần gì người ta cứ nói chứ mắc gì đến mình.

Vậy mình học theo hai cách. Một là la cà nói chuyện. Qua nói chuyện với người ta mình vừa tập nghe, vừa tập nói. Muốn thạo chỉ có cách là "nói bừa", đừng ngượng, nói dở tiếng nước ngoài có hề hấn gì đâu?

Còn một cách nghe khác nữa: lúc bấy giờ ở Nga. ra-đi-ô cũng vẫn chưa phổ biến đâu, cả Sứ quán có một cái đài, tivi cũng chỉ có một cái nhỏ téo, màn hình chỉ bằng quyển vở thôi.

Anh chị em trong sứ quán nhiều người không biết tiếng Nga, bọn mình biết tiếng phải đóng vai trò dịch TV, dịch phim. Điều đó cũng giúp nâng cao trình độ dịch tuy lúc ấy cũng chỉ dịch sơ sơ được thôi, nhiều khi còn phải "bịa" ra là đằng khác!

Lúc bấy giờ phổ biến ở Nga là cái loa truyền thông thành phố. Mình nằm trên giường, nghe rồi dịch đuổi theo. Những đoạn tin thì dễ nghe, mình làm chính trị nên nghe cái đó là chính. Lúc đầu có hiểu gì đâu, sau rồi vỡ dần, vỡ dần ra.

Như vậy, mình đã nói là phải học từ vựng, học nói, học viết, học nghe. Giờ nói dịch xuôi.

Xưa, lúc mới về Phòng phiên dịch cũng còn ít việc, mình lấy quyển Lịch sử quan hệ quốc tếra dịch từ A đến Z, sau này ở trường dạy theo quyển đó. Qua đấy mình biết thêm về quan hệ quốc tế.

Như vậy muốn làm phiên dịch tốt thì khâu đầu tiên là phải học tốt nhiều cái. Đấy là mình chưa nói phải học lịch sử, học văn hóa của đất nước người ta và cả ngôn ngữ, văn hóa nước mình nữa chứ.

Anh giỏi tiếng nước ngoài nhưng không thạo tiếng nước mình thì dịch làm sao được?

Kiến thức của phiên dịch là không có biên giới, người đối thoại nói nhiều vấn đề có giới hạn gì đâu, nếu không biết thì làm sao dịch nổi.

Nói tóm lại, muốn làm phiên dịch tốt chí ít phải có hai điều kiện: có năng khiếu ngoại ngữ và phải chịu khó học. Thế hệ bọn mình không được học đến nơi đến chốn nên phải mầy mò theo cách trên; thế hệ ngày nay có điều kiện học hành tử tế nhưng có lẽ những "thủ thuật" nói trên cũng hữu ích. Bản thân mình về sau này tự học tiếng Anh cũng vận dụng một số kinh nghiệm khi học tiếng Nga.

Để "vào trận" không tẽn tò

- Đó là kinh nghiệm khi học, thế còn kinh nghiệm đi làm công việc phiên dịch thì sao, thưa ông?

Không có sách lý luận nào nhưng qua cuộc đời mình thấy có mấy câu chuyện thế này kẻ lại cho các bạn nghe.

Một là, anh phải cố nắm được vấn đề. Phải nắm trước xem buổi tiếp xúc ấy sẽ nói về đề tài gì để chuẩn bị.

Thời ấy, bọn mình hay nói về việc thực hiện Hiệp định Geneve, đấu trông chống những việc vi phạm Hiệp định Geneve...để chuẩn bị.

Cái chính là thường xuyên phải ham mê tìm hiểu những vấn đề chính trị đối ngoại; điều đó có ích rất nhiều trong cong tác phiên dịch.

Nắm được vấn đề là điều cốt tử của người phiên dịch. Anh có thể hiều ngôn ngữ nhưng ông không nắm được vấn đề thì cũng không dịch được, chưa kể khi về còn phải ghi lại biên bản tiếp xúc nữa.

Khi mình đã lên làm lãnh đạo rồi, đi dự các hội nghị quốc tế, có khi anh em phiên dịch tuy giỏi ngoại ngữ hơn mình nhiều vẫn phải hỏi xem người ta nói gì; anh em làm báo cáo có khi không chuẩn xác, mình lại phải chữa lại.

Thứ hai là phải nắm được con người. Mỗi người có một đặc tính riêng. Nếu không nắm được phong cách và cách nói của người ta sẽ rất lúng túng.

Thí dụ trước đây mình có dịch cho ông Ung Văn Khiêm, lúc bấy giờ coi như Thứ trưởng Thường trực của Bộ vì Bộ trưởng Phạm Văn Đồng có mấy khi đến Bộ đâu. Ông ấy hay nói dây cà ra dây muống, dài dòng. Trong trường hợp ấy, phải nắm ý chính rồi dịch theo ý chứ đừng câu nệ chữ.

Hay là dịch cho ông Lê Duẩn chẳng hạn. Ông ấy có đặc điểm là tư duy rất sâu, thường rất trừu tượng; tư duy thường đi trước cả ngôn ngữ, có khi ngôn ngữ chỉ thể hiện một nửa hoặc một phần ba cái suy nghĩ của ông ấy mà thôi. Nhưng người phiên dịch không thể nói với ông Brê-giê-nhép là ông Duẩn chỉ nói một phần ba ý được. Ông phải nói đủ để ông Brê-giê-nhép hiểu là ông Duẩn muốn nói gì.

Ông Phạm Văn Đồng có lối nói chuẩn xác nhưng đôi khi bóng bẩy, câu chữ của ông ấy dùng rất cân nhắc, hàm ý rất sâu sắc, nếu không chọn được từ đúng với phong cách của ông thì không dịch được.

Hay ông Trường Chinh nói rất đơn giản nhưng tính chuẩn xác rất cao, dùng từ phải rất chuẩn, kể cả tiếng Việt. Khi dịch xuôi sang tiếng Việt mà dùng những từ Hán-Việt không chuẩn là ông ấy nhắc ngay. Thí dụ ông dùng chữ vinh quang là không được, phải quang vinh mới đúng, hoặc đảm bảo là không được, phải bảo đảm mới đúng.

Còn Bác Hồ nói cũng rõ ràng, đơn giản nhưng ông Cụ đôi khi hay ví von, rất khó dịch, thường phải "đánh vòng", dịch nghĩa vậy. Mình nhớ có lần khi đề cập tới sự viện trợ của nước ông em Cụ nói: "Cho trâu thì phải cho cả trão", mình bí quá đành giải thích vòng vo để bạn hiểu.

Như vậy, làm phiên dịch, biết vấn đề rồi còn phải biết con người mình phục vụ. Bên cạnh đó lại còn phải nắm con người đối thoại nữa. Việc này thật khó vì ông có biết được người ta đâu.

Thí dụ, ông Mi-côi-an, từng là ủy viên BCT ĐCS LX lâu năm, có thời là Phó Chủ tịch HĐBT rồi Chủ tịch Đoàn Chủ tịch XVTC là người Ác-mê-ni nói tiếng Nga, nói lùng bùng trong cổ, nghe khó lắm.

Ông Brê-giê-nhép khi cao tuổi đeo răng giả, khi nói có khi hàm răng giả lỏng ra thành thử nghe thật không dễ. Người của phía mình còn biết được, người nước ngoài thì khó bề nắm được đặc điểm của người ta..

Tóm lại, khi dịch thì phải biết chuyện, biết người, người mình và người đối thoại với mình.

Thứ ba là cần không ngừng mở rộng kiến thức, càng rộng càng hay. Trước tiên phải biết nước mình. Người ta hỏi về đất nước mình mà không biết gì thì thật ngượng. Thế rồi phải biết nước người. Mình đi với lãnh đạo ta sang Liên Xô và các nước Đông Âu cũ, các cụ hỏi chỗ đó là thế nào chẳng hạn thì mình cũng phải biết để giới thiệu chứ.

Không chỉ biết địa lý, lịch sử, văn hóa...mà còn phải biết nội tình người ta nữa.

Ví dụ có lần ông Đồng hỏi tôi cái ông lãnh đạo ấy của bạn là thế nào, liệu có lên giữ cương vị cao nữa không? Nhờ nắm được nội tình của bạn mình đã trả lời rằng, không có khả năng ấy vì lẽ này, lẽ kia. May mà quả nhiên đúng như vậy!

Còn nếu quả không biết thì anh phải nói là không biết. Sau đó thì phải cố mà biết điều mình chưa biết.

Tuy nhiên, thế giới vô cùng, làm sao biết hết. Thủ thuật của mình là cố tìm hiểu, dù chỉ lớt phớt trước khi "vào trận" để đỡ tẽn tò.

"Không biến báo thì chết"!

Thứ tư là phải biết biến báo. Người phiên dịch thường gặp những tình huống rất bất ngờ. Không biến báo được thì những lúc ấy không ứng xử được, rất lúng túng. Có người đã ngất đi đấy.

Hồi ông Chu Ân Lai sang thăm chính thức Việt Nam lần đầu tiên năm 1956, người phiên dịch vừa ra đã xỉu, phải đưa vào trong. Có lẽ trông thấy Bác Hồ, biết Cụ tiếng Hán rất giỏi, nên khiếp.

Một lần chiêu đãi tại Sứ quán Liên Xô, Bác Hồ cũng đến, các vị lãnh đạo khác cũng đến, người phiên dịch đứng như trời trồng thôi, không dịch được. Sau đó ông Tô (Thủ tướng Phạm Văn Đồng) bảo Khoan lên dịch đi. Như vậy, người phiên dịch thần kinh phải rất vững và phải rất biến báo.

- Ông có thể nói rõ hơn về việc biến báo...

Năm 1967, mình dẫn một đoàn Đảng của Hung-ga-ri do ông Fox dẫn đầu, sau ông này làm Thủ tướng, xuống thăm Hải Phòng. Mít tinh chào mừng tổ chức ở nhà máy cơ khí Duyên Hải - lá cờ đầu của ngành công nghiệp lúc ấy. Ông giám đốc nhà máy cầm một quyển vở đọc diễn văn chào mừng đoàn. Ông nói thao thao bất tuyệt mà quyển vở thì trắng trơn, không có chữ nào cả. Thế mà ông ấy đọc một bài diễn văn hoàn chỉnh mới giỏi chứ! Chỉ có điều, đón đoàn Hung nhưng ông ấy toàn nói về chuyện Ba-lan.

Bây giờ mình dịch thế nào? Dịch theo ông ấy thì buồn cười quá vì đón đoàn Hung mà lại cứ nói toàn chuyện Ba-lan, đoàn Hung người ta có thể hiểu lầm. Vậy là mình phải biến báo đi thành chuyện Hung, mặc ông ấy muốn nói gì thì nói, mình cứ chuyện Hung mình nói. Nếu trường hợp ấy không biến báo thì chết.

Hay là có một lần mình đi với một vị khác. Ông này quên béng mất diễn văn ở đâu đấy. Ông này nửa đùa nửa thật bảo bây giờ tôi cứ đọc truyện Kiều, còn ông liệu đường mà nói.

Đấy, những chuyện như thế có lúc xảy ra đối với người phiên dịch. Anh phải biết biến báo. Tình huống bắt anh phải biến báo.

Tất nhiên biến báo làm sao không hại tới ai cả. Chỉ biến báo điều tốt thôi, nói hữu nghị thôi, và phải vận dụng cái kiến thức của anh có về quan hệ với nước bạn.

Nói như vậy là lại quay về kinh nghiệm trên là phải có kiến thức, không có kiến thức thì lúc bấy giờ anh nói gì được?

Cũng phải nói thêm, anh phải biết cư xử đúng cương vị. Người phiên dịch thì đừng có choi choi, bao giờ cũng phải khiêm tốn, né mình, đứng đằng sau. Sau này lên làm lãnh đạo, mình thường nhắc ông em phiên dịch là đừng che cái ca-mê-ra của người ta...

- Bây giờ xem vô tuyến thấy một vài cán bộ lễ tân nhiều khi đứng ở những vị trí rất không phải của mình...

Bây giờ tôi cũng thấy có cán bộ lễ tân, cán bộ phiên dịch cứ đi trước cả lãnh đạo, muốn rơi vào màn hình. Cái đó tuyệt nhiên là không nên.

Ngay chuyện ăn ông cũng phải khiêm tốn. Thủ thuật ăn là anh phải cắt miếng nhỏ chứ đừng bao giờ ăn miếng to, phòng khi cần là có thể nuốt luôn được. Hay anh nhằm lúc nào mà ăn. Đây là câu chuyện cũng do kinh nghiệm thôi chứ lý luận gì thì cũng rất khó.

Đâu phải là cứ biết ngoại ngữ là làm được phiên dịch?

Nói những chuyện phiên dịch thì muôn hình vạn trạng. Không phải bây giờ mình nói để động viên lớp trẻ đâu, bản thân mình cảm nhận thấy nghề phiên dịch không tồi, một cái nghề rất đáng làm và nếu làm tốt thì rất là có ích cho đất nước và bản thân học được rất nhiều điều, cả kiến thức lẫn cách làm người. Lại rất lý thú nữa!

Phải nói rằng sở dĩ mình trưởng thành lên một phần do làm phiên dịch. Không phải ngẫu nhiên mà lãnh đạo Bộ Ngoại giao thế hệ chúng mình làm phiên dịch rất nhiều.

- Thưa ông, các thế hệ sau này cũng rất nhiều người trưởng thành lên từ nghề phiên dịch, trở thành các Đại sứ hoặc các Vụ trưởng.

Làm nghề phiên dịch chính là một cái cầu để trưởng thành trong lĩnh vực ngoại giao đấy. Không đơn thuần chỉ là cái cầu nối giữa các dân tộc mà còn là cái cầu cho bước đường tiến bộ.

Chỉ có một cái còn trăn trở, đó là chính sách đối với phiên dịch cho đến nay vẫn không có.

Khi mình làm lãnh đạo Bộ, lãnh đạo Chính phủ, lãnh đạo Đảng thì cũng có cố gắng, đôi lần thử để làm thay đổi, trong đó có cái chính sách gọi là phụ cấp ngoại ngữ. Nhưng cái sức cản là cơ chế. "Kẻ thù cơ chế" đâu cũng xuất hiện!

Thành ra mình cho đến nay chưa có người phiên dịch giỏi tầm cỡ quốc tế. Phiên dịch thì vẫn có nhưng ở tầm cỡ quốc tế thì chưa có. Đâu phải là cứ biết ngoại ngữ là làm được phiên dịch?

Nói chung, về quan điểm ở tầm quốc gia đối với công tác phiên dịch, một lĩnh vực rất quan trọng, thì chưa có.

Nhân nói chuyện phiên dịch, em chả biết đã kể "bi kịch" của em chưa, chắc lúc ngồi với anh em uống "trà" đã kể, nay xin lải nhải cuối tuần cho vui:
Năm 2000, em may mắn cưới được vợ. Đau khổ nhất là mới cưới vợ xong, bị dí luôn vào đoàn đại biểu thanh niên VN đi giao lưu với tuổi trẻ Ấn Độ lần đầu tiên. Đúng vào dịp Tết mới đau, lại dững 3 tuần. Đau khổ ơi đau khổ.
Bọn chúng em là đoàn áo vải, có nhiều người sống cuộc đời rừng rú bấy nay. Tức là trong đoàn có một số anh chị em sống ở các tỉnh miền núi, rồi bộ đội, công an...nói chung thành phần linh tinh beng cả. Trong đoàn đa số là dân uống rượu giỏi, nên khi tập trung tập huấn đi Ấn, đã hè nhau phân công mỗi ông vác mấy chai sang bển. Nhưng giỏi cái này thì phải dốt cái khác. Cái khác này chính là...tiếng Anh:emoticon-0107-sweat
Sang Ấn, cả lũ được đi khắp, từ Bangalore, Agra, Mumbai cho đến New Dehli, mấy di sản thế giới được đi chiêm ngưỡng bét nhè. Đối tác của đoàn đi là tổ chức NCC-dạng như tổ chức Thanh niên thiếu sinh quân của bạn. Mỗi ông Việt có một ông Ấn đi kèm, như kèm kem, muốn tạt té nghiêng ngửa cũng chịu. Xếp hàng ăn cơm, xếp hàng lên xe..., đi đâu cũng xếp hàng, như bọn nhi đồng thối tai vậy. Nhiều "bố" trong đoàn khá oách ở nhà, dưới tay mấy trăm mấy nghìn quân, sang kia bị quản như vậy, trong lòng ấm ách lắm, muốn bày tỏ ý kiến nhưng ngôn ngữ bất đồng, đành chịu.
Ấy lại nói sang cái chuyện bất đồng.
Cái lũ dốt ngoại ngữ chúng em hôm mới sang được chuyển ngay về Bangalore. Rồi theo chương trình hôm-me sờ-tay (homestay), cả lũ được về sống với bà con xã Vijayapura. Đến đây, cả bọn được phân về 2 thôn, cóc nhớ tên nữa. Điểm giống nhau của 2 thôn là chỗ nào cũng toàn khỉ là khỉ, khỉ nhan nhản khắp nơi. Tạm gọi thôn 1 và thôn 2 vậy. Thôn 2 do một em thuộc Ban quốc tế phụ trách, em này phiên dịch của đoàn, coi như ổn. Thôn 1 của hungmgmi toàn anh em lính lác, ngơ ngác nhìn nhau, chả có ma nào có vẻ biết tiếng. Coi như toi. Hungmgmi thuộc quân số thôn 1, lòng nhớ vợ tràn trề, cứ kệ đời xô đẩy thôi.
Đến buổi trưa thì buổi chiều các lão làng Vijayapura dẫn cả hội ra đình làng. Cả lũ ngơ ngác nhìn nhau. Chả có ma nào phiên dịch cả. Bác trưởng đoàn dòm hungmgmi rồi đột ngột phân công:"Chú mày có vẻ biết tiếng nhất đoàn, làm phiên dịch nhé".:emoticon-0102-bigsm
Úi chao ơi, cái khoản tiếng Anh thì hồi về nước có học qua mấy lớp Streamline bằng A, rồi bằng B, C vớ vẩn, quên gần như hết rồi. Nhưng thể diện quốc gia, anh em lại nhìn chòng chọc vào tin cậy, chối làm sao được. Thế là bỗng dưng thành ...phiên dịch bất đắc d:emoticon-0123-partyĩ.
Cụ ông vấn khăn đầu, người nhỏ thó, nước da ngăm đen bắt đầu thao thao bất tuyệt, giới thiệu với các vị khách quý Việt Nam về bề dày lịch sử của đình làng, chùa làng. Của đáng tội là hungmgmi sau khi căng hết tai và ...đoán, cũng lờ mờ hiểu ra là nó có lịch sử mấy trăm năm (từ thế kỷ mấy quên mất rồi) và liền...dịch lại cho anh em. Cụ già đợi hungmgmi dịch xong, gật đầu hài lòng và bắt đầu thuyết giảng về...lai lịch các bức tượng, về các truyền thuyết Ấn độ giáo liên quan đến các bức tượng thần linh. Đến đây thì hungmgmi bắt đầu lâm vào cảnh lú lẫn, đầu óc mụ mị vì cóc hiểu cái quái gì cả. Thế là y bèn nghĩ ra một cách. Đợi cho ông cụ ngừng lời, hungmgmi nói rất dõng dạc, tự tin như là đang...dịch:"Nói thật với các anh là em cũng cóc hiểu người ta nói cái gì đâu nên không dịch được. Thôi thì để cho nó lịch sự, giữ thể diện, sau khi ông cụ nói, đến lượt thì em sẽ nói mấy câu ra vẻ là dịch. Đại loại là ông ấy đang nói gì đó về lịch sử tôn giáo, kiến trúc của ngôi chùa này, nên sau khi em nói xong, các anh cứ ra vẻ hiểu, ồ à trầm trồ thán phục cho họ vui lòng nhé!". Tất cả ớ ra và đồng ý luôn. Và cứ thế đến hết buổi, mỗi khi hungmgmi "dịch" xong một câu tiếng Việt lởm khởm, kiểu như:"Trời nóng quá anh em cố chịu đựng tí nhé, chắc sắp xong rồi. Em nói xong câu này anh em lại ồ à tí nhé", tất cả lại suýt soa ô a, chụp ảnh lia lịa khiến ông cụ Ấn độ hết sức hài lòng.
Đó là bữa đầu, còn mấy bữa sau anh em căng sức mỏi hết chân tay với bà con nơi cư trú. Mỗi anh em một nơi mà. Đến bữa cuối, cả dân làng tổ chức chia tay bịn rịn những người bạn VN. Anh Hạnh (hiện là phó giám thị một trại giam to đoành ở nước ta) là người cao tuổi nhất đoàn, được bố trí ra nói lời cảm ơn. Anh Hạnh trịnh trọng sửa quần sửa áo, ra xoa 2 tay vào nhau, trịnh trọng:"E hèm, kính thưa các cụ các ông các bà, các cô các bác cùng toàn thể bà con....". Nói xong, anh quay sang nhắc hungmgmi đứng sau:"Mày dịch đi chứ!". Hungmgmi đứng trốn sau lưng thằng bạn Ấn(bấy lâu vẫn kèm nhau), nói vào tai nó thứ tiếng Anh giả cầy, thế mà nó cứ gật liên tục và dịch ngay ra được tiếng Hindu cho bà con trong làng mới tài. Anh Hạnh đằng hắng, rồi tiếp tục miên man như ở đám cưới quê:" Mấy ngày qua, chúng con được các cụ, các ông các bà và bà con cho ăn cho ngủ, cho sống cùng trong gia đình như người ruột thịt, chúng con vô cùng cảm động và biết ơn rất nhiều....". Cứ thế, hungmgmi lào thào vào tai ông bạn Ấn những gì chợt nghĩ ra, nhớ ra từ thửo nảo nao tiếng Anh, để "nó" dịch cho bà con làng Vijaypura. Chắc là "nó" dịch hay lắm, vì thấy bà con nghe chăm chú, gật gù ra vẻ xúc động mãnh liệt. Cứ thế, cứ thế mà hết buổi, đến 2 tiếng chứ chả đùa. Bữa đó, hungmgmi "dịch" cho cả đoàn nội dung ý kiến các cụ mới tài, vừa dịch vừa đoán vừa bịa, thế mà cũng êm xuôi.
Đấy là một kinh nghiệm biến báo của hungmgmi khi trở thành một phiên dịch viên bất đắc dĩ ở một ngôi làng Ấn độ. Nay cuối tuần xin kể lại cho vui.
Cũng xin nói thêm là từ năm 2000 đến nay, năm nào cũng có đoàn đại biểu thanh niên VN đi giao lưu bên Ấn, chẳng biết có đoàn nào lâm vào cảnh "dở khóc dở mếu" như đoàn của hungmgmi nữa không:emoticon-0136-giggl

Tai nạn nghề nghiệp của phiên dịch
 

Hôm nay, báo ta đăng:
http://www.baomoi.com/Home/DoiNoi-Do...TQ/6379159.epi
Cái tên Quách Hải Lượng nghe quen ơi là quen. Thôi đúng rồi, bác ấy từng có duyên nợ với NNN chúng ta vào tháng 10/2007, khi chúng ta tổ chức tiếp đón và tìm các bạn chiến đấu cũ của 2 bác cựu binh Todorashko và Skoryak mà NNN và báo chí ta rình rang một thuở.
Thời các cụ sang giúp ta, bác Quách Hải Lượng là tổ trưởng phiên dịch tiếng Nga. Thời đó hungmgmi đã chép lại một số chuyện cười ra nước mắt của cánh phiên dịch ta do bác Lượng kể. Bài đã đăng trên diễn đàn NNN phiên bản cũ, nay đăng lại vào topic này cho vui:

http://i45.photobucket.com/albums/f5...g/DSC_4372.jpg
Bác Quách Hải Lượng đang đề tặng vào bản danh sách các sỹ quan tên lửa phòng không Xô-viết tham gia chiến đấu tại Việt Nam năm 1965 - 1966 Ảnh: phuongnn.

Tiếp câu chuyện của bác Vũ Khoan đây ạ, rất đáng đọc:
http://tuanvietnam.net/2011-06-08-on...oi-ra-nuoc-mat

Xóa bài do trùng với bác Thao_Vietnam