Truyện ngắn: Cô dâu hay con hổ

Ngày xửa ngày xưa có một ông vua bán khai, đầu óc ông ta tuy đã có phần trở nên tinh tế và sắc bén nhờ sự tiến bộ của những lân bang Latin xa xôi dội đến, nhưng đó vẫn là một đầu óc phóng túng, bóng bẩy vì nửa con người ông là nguyên chất bán khai. Nhà vua có một trí tưởng tượng mãnh liệt, thêm vào đó là một quyền lực kiên trì đến mức nếu muốn ông có thể biến trò chơi thay đổi khôn lường của trí tưởng tượng vốn rất dồi dào nơi ông thành hiện thực. Nhưng ông lại có thiên hướng phân tích các hành động của mình, và một khi đã thuyết phục được bản thân thì không có gì ngăn cản được ông đẩy sự việc đến cùng. Nếu mọi thành viên trong các hệ thống gia đình và chính trị của ông vận hành theo đúng quỹ đạo đã vạch thì ông là người ôn tồn và tốt bụng; nhưng hễ có một trục trặc nhỏ và một vài hành tinh của ông đi lạc quỹ đạo thì ông lại càng ôn tồn và tốt bụng hơn. Bởi vì không có gì làm ông vui sướng bằng được thể hiện khả năng uốn thẳng những chỗ cong, san phẳng những chỗ gồ ghề.
Trong số các ý niệm vay mượn làm tính man rợ của ông bớt đi một nửa, có ý niệm dựng lên một vũ đài công cộng cho người và thú quyết đấu, qua đó nhằm thuần thục và cải tạo tâm hồn của các thần dân.
Nhưng chính tại đó trí tưởng tượng sôi sục, man rợ lại bộc lộ mạnh nhất. Vũ đài của nhà vua được dựng lên không phải để cho nhân dân có cơ hội nghe thấy những sự thống khoái của các đấu sĩ đang hấp hối, cũng không phải để họ tận mắt thấy cái kết thúc tất yếu của sự xung đột giữa đức tin tôn giáo và cái bụng đói, mà nhằm mục đích tạo ra một nơi thật thích hợp cho việc đề cao năng lượng trí tuệ của nhân dân. Đấu trường rộng lớn với những hành lang bao quanh, những hầm ngầm bí ẩn, những lối đi không ai nhìn thấy, là nơi thưởng phạt công minh, ở đó tội ác bị trừng phạt hoặc đức hạnh được ban thưởng theo sự phán quyết của một cơ may vô tư và liêm khiết.
Khi một thần dân nào đấy bị kết án phạm vào một tội đủ khiến đức vua tò mò thì một thông báo sẽ được phát ra rằng vào ngày đã định số phận của kẻ có tội sẽ được giải quyết tại đấu trường của nhà vua, một tòa công trình rất xứng với tên gọi này, bởi vì dù cho hình thức và thiết kế của nó là vay mượn từ phương xa, nhưng mục đích của nó hoàn toàn là từ đầu óc của con người này mà ra. Ông ta không coi trọng một truyền thống nào lớn hơn trí tưởng tượng của mình và đã đem cấy ghép vào mọi dạng tư duy và hành động thông thường của con người vô vàn những lý tưởng bán khai của mình.
Khi mọi người đã tụ tập trong các hành lang và đức vua được các triều thần hộ tống đã ngồi vào ngai vị, ông bèn ra hiệu, một cánh cửa phía dưới chỗ ông ngồi mở ra, kẻ bị kết tội bước ra vũ đài. Đối diện thẳng với hắn, ở phía bên kia của khoảng không gian khép kín, có hai cánh cửa giống hệt nhau nằm sát cạnh nhau. Kẻ tử tội có bổn phận và đặc ân là phải đi đến chỗ hai cánh cửa đó và mở ra một cánh. Hắn muốn mở cửa nào cũng được; hắn không phải chịu sự chỉ đạo hay tác động nào, ngoài sự phán quyết vô tư và liêm khiết đã nói trên. Nếu hắn mở một cửa, từ đấy một con hổ đói hung dữ và độc ác nhất trần đời sẽ lập tức nhào ra, nhảy bổ vào hắn, xé xác hắn ra làm trăm mảnh để trừng phạt tội lỗi của hắn. Khi số phận của kẻ tội phạm đã được kết liễu như vậy xong, những quả chuông sắt sẽ kêu rền rĩ, các bức tường vọng lại âm u tiếng kêu la của lũ người khóc mướn ngồi ở rìa phía ngoài vũ đài, còn đám đông người xem thì cúi đầu buồn bã chậm chạp lê bước về nhà, lòng đầy xót thương cho một người trai trẻ hay một bậc tôn kính đã chẳng may phải chịu một số phận thảm khốc đến thế.
Nhưng nếu kẻ tử tội mở cánh cửa khác thì từ đó sẽ bước ra một cô nương mà xét về tuổi tác và địa vị xã hội thì là người xứng đôi vừa lứa với hắn nhất so với tất cả phụ nữ mà quốc vương có thể lựa chọn, và với cô gái như một phần thưởng cho sự vô tội đó, người ta lập tức làm lễ cưới cho hắn. Dù hắn đã có vợ con hay đã đem lòng thương nhớ ai cũng mặc: đức vua không cho phép những chuyện lặt vặt như thế xen ngang vào kế hoạch thưởng phạt uy nghiêm của ông ta đã vạch ra. Cũng như trong trường hợp kia, mọi chuyện lúc này tức khắc được thực hiện trên vũ đài. Dưới ngai vị của đức vua lại có một cánh cửa nữa được mở ra, thầy tư tế bước ra cùng dàn đồng ca và đoàn nhảy múa do một vũ sư dẫn đầu trong tiếng nhạc vang lừng của đội kèn vàng; tất cả những người này cùng bước đến chỗ cặp vợ chồng mới đang kề vai sát cánh bên nhau và nghi lễ đám cưới diễn ra nhanh chóng và tưng bừng. Khi đó những tiếng chuông vui vẻ thong thả ngân vang, dân chúng hân hoan hô to lời chào mừng, kẻ vô tội dẫn cô dâu về nhà mình, đi trước là một đám trẻ rắc hoa đầy đường.
Phương thức bán khai để thực thi công lý của ông vua này là như vậy. Sự công bằng hoàn hảo ở đây là hiển nhiên. Kẻ tử tội không thể biết cô dâu ở bên cửa nào và tùy ý mở một cửa mà không mảy may hình dung được là trong giây lát mình sẽ bị xé xác hay được làm lễ cưới. Đôi khi con hổ bước ra từ cửa này, đôi khi từ cửa khác. Cách giải quyết của pháp đình này không những công bằng mà còn dứt khoát: nếu kẻ bị buộc tội xác định là mình có tội thì tức khắc sẽ bị trừng phạt; còn nếu chứng tỏ mình vô tội thì vẫn nguyên tại chỗ hắn được ban thưởng, dù hắn có thích phần thưởng đó hay không. Không có cách gì tránh được phán quyết của vũ đài nhà vua.
Thiết định này hết sức được ưa chuộng. Khi dân chúng tụ về ngày xử án, không một ai biết sẽ được chứng kiến một cảnh tượng đổ máu rùng rợn hay một đám cưới vui vẻ. Yếu tố bất định làm cho nghi lễ thêm phần hấp dẫn, điều không có được trong trường hợp ngược lại. Như vậy, dân chúng thì được vui thích và dễ chịu, còn bộ phận có học của xã hội thì không thể buộc tội thiết định đó là bất công được, bởi vì chẳng phải là kẻ tội phạm nắm toàn bộ vận mệnh mình trong tay đó sao?
Ông vua bán khai có một cô con gái với vẻ đẹp mãn khai rực rỡ như đầu óc tưởng tượng muôn màu của ông, với một tâm hồn nồng nàn và quyền uy như chính ông. Giống như trong mọi trường hợp thế này, nhà vua say đắm con mình hơn mọi thứ trên đời. Trong số các triều thần của ông có một chàng trai mà dòng máu thanh cao và địa vị thấp hèn đã đặt chàng vào cùng hàng với các nhân vật lãng mạn truyền thống đem lòng yêu con gái nhà vua. Nàng công chúa hoàn toàn bằng lòng với ý trung nhân của mình, bởi sắc đẹp và lòng dũng cảm của chàng vượt hơn tất cả những người khác trong vương quốc, nàng yêu chàng hừng hực, với tất cả sự nóng bỏng và mạnh mẽ nàng có được nhờ dòng máu bán khai mang trong mình. Mối tình hạnh phúc của họ kéo dài nhiều tháng cho đến khi bị nhà vua phát giác. Ông không chần chừ, do dự trước việc phải làm. Chàng trai bị tống ngay vào ngục; ngày thử thách chàng trên đấu trường được ấn định. Tất nhiên đây là một trường hợp quan trọng, đặc biệt nên cả đức vua và toàn thể dân chúng đều náo nức quan tâm theo dõi vụ này. Chưa từng bao giờ có chuyện như vậy xảy ra cả; hàng bao đời nay chưa hề có một thần dân nào lại dám cả gan yêu con gái vua. Về sau này những chuyện như thế trở thành bình thường, nhưng thời đó nó là chuyện mới mẻ, đáng kinh ngạc.
Người ta lục soát khắp các chuồng thú của cả vương quốc để tìm kiếm những con thú man dại, độc ác nhất, từ đó chọn ra một con thích hợp nhất cho cảnh tượng rùng rợn sắp xảy ra; người ta kiểm tra, thử thách tài trí nhiều cô gái đẹp để chàng trai được nhận cô dâu xứng đáng nếu như số phận mỉm cười với chàng. Cố nhiên tất cả đều biết rằng chàng trai bị buộc tội là không oan. Chàng đã yêu công chúa, và cả chàng cả nàng hay một ai đó khác cũng không có ý chối bỏ sự thật đó, nhưng nhà vua cũng không có ý định can thiệp vào tiến trình xử phạt vốn làm ông thỏa mãn và thích thú cao độ. Dù kết cục là thế nào chăng nữa, chàng trai vẫn phải lên vũ đài, còn nhà vua thì được hưởng sự thỏa mãn thẩm mỹ khi ngồi theo dõi diễn biến quá trình xác định xem liệu chàng trai có phạm tội hay không trong việc tự ý yêu công chúa.
Ngày xét xử đã đến. Mọi người xa gần nô nức kéo đến, ngồi chật các hành lang vũ đài, còn đám đông không chen vào được thì tụ tập quanh các bức tường phía ngoài. Đức vua và các triều thần ngồi vào các chỗ của mình, đối diện với hai cánh cửa kép, hai cánh cổng định mệnh, giống hệt nhau khủng khiếp.
Tất cả đã sẵn sàng. Hiệu lệnh được ban ra. Cánh cửa phía dưới chỗ nhà vua ngồi mở rộng, chàng trai ý trung nhân của công chúa bước ra vũ đài. Chàng trai cao lớn, đẹp đẽ, tóc sáng được chào đón bằng những tiếng hò la đầy thán phục và lo âu. Một nửa số khán giả không biết sống giữa họ lại có một chàng trai hào hoa đến vậy. Công chúa yêu chàng là phải. Thật khủng khiếp là chàng phải đứng ở đây!
Khi tiến vào vũ đài chàng trai quay người lại cúi chào nhà vua, theo đúng tục lệ, nhưng chàng không hề nghĩ đến bậc chí tôn đó. Cặp mắt chàng nhìn xoáy vào nàng công chúa đang ngồi bên phải vua cha. Nếu như không phải bản tính còn mang nửa phần hoang dại thì có lẽ nàng đã không đến đây; nhưng tâm hồn đam mê, cháy bỏng không cho phép nàng bỏ qua sự kiện khiến nàng rất đỗi quan tâm này. Sau khi biết sắc lệnh của vua cha tuyên phạt người yêu của nàng trên đấu trường, suốt đêm ngày nàng không nghĩ gì khác ngoài sự kiện trọng đại đó và nhiều chuyện liên quan đến nó. Vốn có một quyền lực to lớn, một uy tín rộng rãi, một tính cách mạnh mẽ hơn bất kỳ ai khác bị rơi vào hoàn cảnh tương tự, nàng đã làm được một việc không ai làm được: biết bí mật các cánh cửa. Nàng biết phía sau cửa nào là chuồng hổ, còn phía sau cửa nào là cô dâu. Hai tấm cửa dày, bên trong lại phủ kín bằng những bộ da lông thú, không để cho một âm thanh, tín hiệu nào lọt được ra ngoài, vang được đến tai người đang bước tới gần nâng chốt cửa lên. Nhưng vàng bạc và sức mạnh của ý chí phụ nữ đã tiết lộ cho công chúa điều bí mật.
Và nàng không chỉ biết cánh cửa nào che giấu cô dâu ửng hồng tươi tắn sẵn sàng bước ra ngoài khi cửa được mở mà nàng còn biết cô gái đó là ai. Để ban thưởng cho kẻ tử tội, nếu chàng chứng tỏ được mình vô tội, người ta đã chọn một trong những cô gái xinh đẹp và quyến rũ nhất trong triều, và nàng căm ghét cô ta. Nàng thường nhận thấy, hay là nghĩ rằng nhận thấy, cô gái xinh xắn đó nhìn người tình của nàng bằng ánh mắt thán phục, đôi khi nàng phải cam chịu thừa nhận là dường như những cái nhìn đó không phải không được đáp lại. Thi thoảng nàng thấy họ có trò chuyện với nhau dù chỉ là thoáng chốc, nhưng một khoảng thời gian ngắn ngủi cũng có thể nói được nhiều điều; có thể họ chỉ nói chuyện vặt thôi, nhưng làm sao nàng biết được? Cô gái trông hấp dẫn, nhưng cô ta đã dám ngước mắt nhìn người tình của công chúa; và với toàn bộ dòng máu hoang dại thừa hưởng từ vô số các tổ tiên thời còn mông muội, công chúa căm tức người con gái giờ đây đang run rẩy và ửng hồng ở phía sau cánh cửa đóng chặt im lìm.
Khi chàng trai quay lại nhìn nàng công chúa đang ngồi nhợt nhạt tái xanh hơn ai hết giữa cả biển người hồi hộp căng thẳng, hai luồng mắt của họ gặp nhau, và chàng thấy - nhờ một chớp lóe trong đầu óc mà chỉ những ai hòa quyện tâm hồn với nhau mới có được - nàng biết con hổ ở cửa nào, cô dâu ở cửa nào. Chàng nghĩ là nàng biết điều đó. Chàng hiểu tính cách của nàng, tâm hồn chàng tin chắc rằng công chúa sẽ không yên chừng nào chưa biết rõ điều này, cái điều mà tất thảy mọi người ngồi trên vũ đài, thậm chí nhà vua, đều không biết. Điều duy nhất chàng trai có thể hi vọng là công chúa biết được điều bí mật đó; và khi đưa mắt nhìn nàng, chàng hiểu là nàng đã biết được nó, y như trong tâm hồn mình chàng từng biết là nàng đã biết được nó.
Và khi đó cái nhìn tinh nhanh, khắc khoải của chàng đặt ra câu hỏi: “Cửa nào?”. Nó vọng đến chỗ nàng như thể chàng hét to lên từ chỗ chàng đang đứng. Không thể bỏ lỡ khoảnh khắc. Câu hỏi được hỏi bằng tia mắt; nó phải được đáp lại bằng cách khác.
Cánh tay phải của nàng đang đặt lên hàng lan can phủ nệm trước mặt. Nàng giơ tay, làm một cử động nhẹ rất nhanh về phía phải. Không ai ngoài chàng nhìn về nàng. Mọi người đều đang đổ dồn mắt vào con người trên vũ đài.
Chàng quay lại và bằng những bước đi rắn chắc, nhanh nhẹn chàng băng qua khoảng không gian trống trải. Từng trái tim thắt lại, từng hơi thở phập phồng, từng ánh mắt hút vào chàng. Không hề do dự, chàng bước lại cánh cửa bên phải và mở nó ra.
Bây giờ, mấu chốt câu truyện là đây: ai sẽ bước ra ngoài - con hổ hay cô dâu?
Bạn càng suy nghĩ về câu hỏi này càng thấy khó trả lời. Nó đòi hỏi phải nghiên cứu trái tim con người là cái luôn cuốn chúng ta vào những mê cung rắc rối của những đam mê mà không dễ tìm lối ra. Hãy suy nghĩ chuyện này đi, bạn đọc thân mến, chỉ có điều là giải pháp ở đây không tùy thuộc vào bạn, mà vào nàng công chúa bán khai hừng hực lửa tình, tâm hồn nàng đã bị nung đến cháy đỏ bởi ngọn lửa tuyệt vọng và ngọn lửa ghen tuông. Nàng đã mất chàng, nhưng ai sẽ được chàng đây?
Thường thường, lúc mơ cũng như lúc tỉnh, nàng run lên vì khủng khiếp và lấy tay che mặt mỗi khi nghĩ đến việc người tình của nàng mở cánh cửa nhốt con hổ đói dữ tợn ở trong.
Nhưng thường nàng thấy chàng ở bên cánh cửa khác nhiều hơn! Nàng nghiến răng giật tóc trong những cơn mơ cay đắng thấy chàng run lên mừng rỡ khi mở cánh cửa có cô dâu. Tâm hồn nàng xiết bao đau khổ khi thấy chàng lao đến gặp cô gái có đôi má ửng hồng, cặp mắt long lanh vui sướng vì số phận may mắn của mình; khi nàng thấy chàng dẫn cô gái bước ra, thân thể chàng tràn đầy niềm vui được sống lại; khi nàng nghe những tiếng hò reo hân hoan của đám đông, những tiếng chuông mừng rung vang cuồng nhiệt; khi nàng thấy thầy tư tế cùng đoàn hộ giá tưng bừng bước lại gần đôi trai gái tuyên bố họ là chồng là vợ ngay trước mặt nàng; và khi nàng thấy hai người sánh bước bên nhau trên con đường rải đầy hoa, trong tiếng reo hò vang dội của đám đông nhấn chìm nỗi tuyệt vọng cô đơn của nàng!
Giá như chàng chết ngay đi và đợi nàng ở những miền cực lạc của cuộc sống bán khai ở thế giới bên kia có phải tốt hơn không?
Nhưng con hổ dữ tợn, những tiếng gào rú, máu chảy xương rơi!
Để trả lời người tình nàng chỉ cần một giây, nhưng quyết định của nàng đã được đưa ra sau nhiều ngày đêm suy tính trong đau khổ. Nàng biết là nàng sẽ được hỏi, nàng đã quyết định câu trả lời cần thiết, và không mảy may do dự nàng đã khẽ cử động tay phải.
Câu hỏi về quyết định của nàng công chúa là câu hỏi không thể xem xét qua loa được, và tôi không có quyền tự nhận mình là người duy nhất có khả năng trả lời được nó. Vì thế tôi xin dành cho các bạn quyền trả lời: ai sẽ bước ra vũ đài - cô dâu hay con hổ?
FRANK RICHARD STOCKTON
NGÂN XUYÊN dịch từ tiếng Anh

THE LADY, OR THE TIGER?
by Frank R. Stockton

In the very olden time there lived a semi-barbaric king, whose
ideas, though somewhat polished and sharpened by the
progressiveness of distant Latin neighbors, were still large,
florid, and untrammeled, as became the half of him which was
barbaric. He was a man of exuberant fancy, and, withal, of an
authority so irresistible that, at his will, he turned his varied
fancies into facts. He was greatly given to self-communing, and,
when he and himself agreed upon anything, the thing was done.
When every member of his domestic and political systems moved
smoothly in its appointed course, his nature was bland and genial;
but, whenever there was a little hitch, and some of his orbs got
out of their orbits, he was blander and more genial still, for
nothing pleased him so much as to make the crooked straight and
crush down uneven places.

Among the borrowed notions by which his barbarism had become
semified was that of the public arena, in which, by exhibitions of
manly and beastly valor, the minds of his subjects were refined
and cultured.

But even here the exuberant and barbaric fancy asserted itself
The arena of the king was built, not to give the people an
opportunity of hearing the rhapsodies of dying gladiators, nor to
enable them to view the inevitable conclusion of a conflict
between religious opinions and hungry jaws, but for purposes far
better adapted to widen and develop the mental energies of the
people. This vast amphitheater, with its encircling galleries, its
mysterious vaults, and its unseen passages, was an agent of
poetic justice, in which crime was punished, or virtue rewarded,
by the decrees of an impartial and incorruptible chance.

When a subject was accused of a crime of sufficient importance
to interest the king, public notice was given that on an appointed
day the fate of the accused person would be decided in the king's
arena, a structure which well deserved its name, for, although its
form and plan were borrowed from afar, its purpose emanated
solely from the brain of this man, who, every barleycorn a king,
knew no tradition to which he owed more allegiance than pleased
his fancy, and who ingrafted on every adopted form of human
thought and action the rich growth of his barbaric idealism.

When all the people had assembled in the galleries, and the king,
surrounded by his court, sat high up on his throne of royal state
on one side of the arena, he gave a signal, a door beneath him
opened, and the accused subject stepped out into the
amphitheater. Directly opposite him, on the other side of the
inclosed space, were two doors, exactly alike and side by side. It
was the duty and the privilege of the person on trial to walk
directly to these doors and open one of them. He could open either
door he pleased; he was subject to no guidance or influence but
that of the aforementioned impartial and incorruptible chance. If
he opened the one, there came out of it a hungry tiger, the
fiercest and most cruel that could be procured, which
immediately sprang upon him and tore him to pieces as a
punishment for his guilt. The moment that the case of the
criminal was thus decided, doleful iron bells were clanged, great
wails went up from the hired mourners posted on the outer rim of
*the arena, and the vast audience, with bowed heads and downcast
hearts, wended slowly their homeward way, mourning greatly
that one so young and fair, or so old and respected, should have
merited so dire a fate.

But, if the accused person opened the other door, there came forth
from it a lady, the most suitable to his years and station that his
majesty could select among his fair subjects, and to this lady he
was immediately married, as a reward of his innocence. It
mattered not that he might already possess a wife and family, or
that his affections might be engaged upon an object of his own
selection; the king allowed no such subordinate arrangements to
interfere with his great scheme of retribution and reward. The
exercises, as in the other instance, took place immediately, and
in the arena. Another door opened beneath the king, and a priest,
followed by a band of choristers, and dancing maidens blowing
joyous airs on golden horns and treading an epithalamic measure,
advanced to where the pair stood, side by side, and the wedding
was promptly and cheerily solemnized. Then the gay brass bells
rang forth their merry peals, the people shouted glad hurrahs, and
the innocent man, preceded by children strewing flowers on his
path, led his bride to his home.

This was the king's semi-barbaric method of administering
justice. Its perfect fairness is obvious. The criminal could not
know out of which door would come the lady; he opened either he
pleased, without having the slightest idea whether, in the next
instant, he was to be devoured or married. On some occasions the
tiger came out of one door, and on some out of the other. The
decisions of this tribunal were not only fair, they were positively
determinate: the accused person was instantly punished if he
found himself guilty, and, if innocent, he was rewarded on the
spot, whether he liked it or not. There was no escape from the
judgments of the king's arena.

The institution was a very popular one. When the people gathered
together on one of the great trial days, they never knew whether
they were to witness a bloody slaughter or a hilarious wedding.
This element of uncertainty lent an interest to the occasion
which it could not otherwise have attained. Thus, the masses
were entertained and pleased, and the thinking part of the
community could bring no charge of unfairness against this plan,
for did not the accused person have the whole matter in his own
hands?

This semi-barbaric king had a daughter as blooming as his most
florid fancies, and with a soul as fervent and imperious as his
own. As is usual in such cases, she was the apple of his eye, and
was loved by him above all humanity. Among his courtiers was a
young man of that fineness of blood and lowness of station
common to the conventional heroes of romance who love royal
maidens. This royal maiden was well satisfied with her lover, for
he was handsome and brave to a degree unsurpassed in all this
kingdom, and she loved him with an ardor that had enough of
barbarism in it to make it exceedingly warm and strong. This love
affair moved on happily for many months, until one day the king
happened to discover its existence. He did not hesitate nor waver
in regard to his duty in the premises. The youth was immediately
cast into prison, and a day was appointed for his trial in the
king's arena. This, of course, was an especially important
occasion, and his majesty, as well as all the people, was greatly
interested in the workings and development of this trial. Never
before had such a case occurred; never before had a subject dared
to love the daughter of the king. In after years such things
became commonplace enough, but then they were in no slight
degree novel and startling.

The tiger-cages of the kingdom were searched for the most
savage and relentless beasts, from which the fiercest monster
might be selected for the arena; and the ranks of maiden youth
and beauty throughout the land were carefully surveyed by
competent judges in order that the young man might have a
fitting bride in case fate did not determine for him a different
destiny. Of course, everybody knew that the deed with which the
accused was charged had been done. He had loved the princess, and
neither he, she, nor any one else, thought of denying the fact; but
the king would not think of allowing any fact of this kind to
interfere with the workings of the tribunal, in which he took such
great delight and satisfaction. No matter how the affair turned
out, the youth would be disposed of, and the king would take an
aesthetic pleasure in watching the course of events, which would
determine whether or not the young man had done wrong in
allowing himself to love the princess.

The appointed day arrived. From far and near the people gathered,
and thronged the great galleries of the arena, and crowds, unable
to gain admittance, massed themselves against its outside walls.
The king and his court were in their places, opposite the twin
doors, those fateful portals, so terrible in their similarity.

All was ready. The signal was given. A door beneath the royal
party opened, and the lover of the princess walked into the arena.
Tall, beautiful, fair, his appearance was greeted with a low hum
of admiration and anxiety. Half the audience had not known so
grand a youth had lived among them. No wonder the princess loved
him! What a terrible thing for him to be there!

As the youth advanced into the arena he turned, as the custom
was, to bow to the king, but he did not think at all of that royal
personage. His eyes were fixed upon the princess, who sat to the
right of her father. Had it not been for the moiety of barbarism in
her nature it is probable that lady would not have been there, but
her intense and fervid soul would not allow her to be absent on an
occasion in which she was so terribly interested. From the
moment that the decree had gone forth that her lover should
decide his fate in the king's arena, she had thought of nothing,
night or day, but this great event and the various subjects
connected with it. Possessed of more power, influence, and force
of character than any one who had ever before been interested in
such a case, she had done what no other person had done,--she had
possessed herself of the secret of the doors. She knew in which
of the two rooms, that lay behind those doors, stood the cage of
the tiger, with its open front, and in which waited the lady.
Through these thick doors, heavily curtained with skins on the
inside, it was impossible that any noise or suggestion should
come from within to the person who should approach to raise the
latch of one of them. But gold, and the power of a woman's will,
had brought the secret to the princess.

And not only did she know in which room stood the lady ready to
emerge, all blushing and radiant, should her door be opened, but
she knew who the lady was. It was one of the fairest and
loveliest of the damsels of the court who had been selected as
the reward of the accused youth, should he be proved innocent of
the crime of aspiring to one so far above him; and the princess
hated her. Often had she seen, or imagined that she had seen, this
fair creature throwing glances of admiration upon the person of
her lover, and sometimes she thought these glances were
perceived, and even returned. Now and then she had seen them
talking together; it was but for a moment or two, but much can be
said in a brief space; it may have been on most unimportant
topics, but how could she know that? The girl was lovely, but she
had dared to raise her eyes to the loved one of the princess; and,
with all the intensity of the savage blood transmitted to her
through long lines of wholly barbaric ancestors, she hated the
woman who blushed and trembled behind that silent door.

When her lover turned and looked at her, and his eye met hers as
she sat there, paler and whiter than any one in the vast ocean of
anxious faces about her, he saw, by that power of quick
perception which is given to those whose souls are one, that she
knew behind which door crouched the tiger, and behind which
stood the lady. He had expected her to know it. He understood her
nature, and his soul was assured that she would never rest until
she had made plain to herself this thing, hidden to all other
lookers-on, even to the king. The only hope for the youth in which
there was any element of certainty was based upon the success
of the princess in discovering this mystery; and the moment he
looked upon her, he saw she had succeeded, as in his soul he knew
she would succeed.

Then it was that his quick and anxious glance asked the question:
"Which?" It was as plain to her as if he shouted it from where he
stood. There was not an instant to be lost. The question was
asked in a flash; it must be answered in another.

Her right arm lay on the cushioned parapet before her. She raised
her hand, and made a slight, quick movement toward the right. No
one but her lover saw her. Every eye but his was fixed on the man
in the arena.

He turned, and with a firm and rapid step he walked across the
empty space. Every heart stopped beating, every breath was held,
every eye was fixed immovably upon that man. Without the
slightest hesitation, he went to the door on the right, and opened
it.

Now, the point of the story is this: Did the tiger come out of that
door, or did the lady ?

The more we reflect upon this question, the harder it is to
answer. It involves a study of the human heart which leads us
through devious mazes of passion, out of which it is difficult to
find our way. Think of it, fair reader, not as if the decision of the
question depended upon yourself, but upon that hot-blooded,
semi-barbaric princess, her soul at a white heat beneath the
combined fires of despair and jealousy. She had lost him, but who
should have him?

How often, in her waking hours and in her dreams, had she started
in wild horror, and covered her face with her hands as she thought
of her lover opening the door on the other side of which waited
the cruel fangs of the tiger!

But how much oftener had she seen him at the other door! How in
her grievous reveries had she gnashed her teeth, and torn her hair,
when she saw his start of rapturous delight as he opened the door
of the lady! How her soul had burned in agony when she had seen
him rush to meet that woman, with her flushing cheek and
sparkling eye of triumph; when she had seen him lead her forth,
his whole frame kindled with the joy of recovered life; when she
had heard the glad shouts from the multitude, and the wild
ringing of the happy bells; when she had seen the priest, with his
joyous followers, advance to the couple, and make them man and
wife before her very eyes; and when she had seen
them walk away together upon their path of flowers, followed by
the tremendous shouts of the hilarious multitude, in which her
one despairing shriek was lost and drowned!

Would it not be better for him to die at once, and go to wait for
her in the blessed regions of semi-barbaric futurity?

And yet, that awful tiger, those shrieks, that blood!

Her decision had been indicated in an instant, but it had been
made after days and nights of anguished deliberation. She had
known she would be asked, she had decided what she would
answer, and, without the slightest hesitation, she had moved her
hand to the right.

The question of her decision is one not to be lightly considered,
and it is not for me to presume to set myself up as the one person
able to answer it. And so I leave it with all of you: Which came
out of the opened door,--the lady, or the tiger?

Невеста или тигр?
Фрэнк Ричард Стоктон
Перевод с английского В. Рогова

В глубочайшей древности жил некий царь-полуварвар, чьи мысли, пусть несколько отшлифованные просвещенностью дальних соседей-латинян, по-прежнему отличались размахом, причудливостью и неудержимостью, как и подобало той его половине, которая оставалась варварской. Он отличался буйной фантазией и к тому же властностью, столь напористой, что мог по желанию делать явью изменчивую игру воображения, ему присущую. Но он был склонен и анализировать свои действия, и, когда ему удавалось убедить самого себя, ничто уже не мешало довести дело до конца. Если все в его семейной и государственной системах двигалось по назначенным траекториям, он был добр и сердечен, когда же случалась небольшая заминка и некоторые из его планет сходили с орбит, становился еще добрее и сердечнее, ибо ничто его так не радовало, как возможность выпрямлять искривления и устранять неровности.

Среди заемных установлений, наполовину смягчавших варварство царя, числилась и общедоступная арена, где показ людской и звериной отваги облагораживал и смягчал души его подданных.

Но и здесь утверждала себя варварская, буйная фантазия. Царская арена была воздвигнута не ради того, чтобы народ выслушивал словоизлияния умирающих гладиаторов, и не ради того, чтобы предоставить ему возможность лицезреть неизбежное разрешение конфликта религиозных убеждений и голодных челюстей, но с целью куда более пригодной для увеличения умственной энергии народа. Огромный амфитеатр с опоясывающими его галереями, таинственными подземельями и невидимыми коридорами служил орудием высшей справедливости, посредством которого преступление каралось, а добродетель награждалась по приговору беспристрастного и неподкупного случая.

Если какого-нибудь подданного обвиняли в преступлении, способном вызвать любопытство царя, всенародно объявлялось, что в указанный день судьба обвиняемого решится на царской арене, в сооружении, вполне достойном этого названия, ибо, хотя его форма и план были заимствованы в далеком краю, его назначение возникло в мозгу этого человека, он же, «царь, царь — и с головы до ног», не чтил ни одну традицию больше своих фантазий и к каждой усвоенной им разновидности человеческих мыслей и деяний прививал плодоносный черенок присущего ему варварского идеализма.

Когда народ рассаживался по галереям, а царь, окруженный придворными, изволил воссесть на высокий престол, он подавал знак, дверь внизу открывалась, и обвиняемый выходил на арену. Прямо напротив него, с другой стороны замкнутого пространства, находились две совершенно одинаковые двери, расположенные рядом. Обязанностью и правом испытуемого было подойти к этим дверям и одну из них отворить. Он мог отворить любую, какую вздумается, неподвластный никаким напутствиям или влияниям, помимо вышеупомянутого беспристрастного и неподкупного случая. Из-за одной из них появлялся голодный тигр, самый свирепый и самый жестокий, какого только можно было заполучить, бросался на него и раздирал на куски в наказание за вину. Как только судьба преступника решалась подобным образом, лязгали железные колокола, раздавались причитания наемных воплениц, стоящих вокруг барьера, и многочисленные зрители, понурив голову, с унынием в сердце, медленно расходились по домам, исполненные глубокой скорби из-за того, что кому-то, столь молодому и красивому или столь маститому и почитаемому, выпал такой ужасный жребий.

Но если обвиняемый отворял другую дверь, выходила женщина, по возрасту и положению в обществе наиболее ему подходящая изо всех, кого государь мог выбрать, и с этой женщиной, в награду за невиновность, его немедленно венчали. Не имело значения, если он уже был супругом и семьянином или же был душою привязан к иной избраннице: самодержец не позволял таким второстепенным обстоятельствам вмешиваться в его грандиозный план возмездия и награды. Как и в другом случае, все происходило тотчас же на арене. Под престолом царя широко распахивалась еще одна дверь, и наружу выходил жрец, сопровождаемый хором и плясуньями, ведущими танец-эпиталаму под бойкую музыку золотых рожков; все они шли туда, где рука об руку стояла чета, и свадебный обряд свершался быстро и радостно. И тогда неспешно и ликующе звенели веселые колокола, восторженный народ кричал «ура», и оправданный вел новобрачную к себе в дом, предшествуемый детьми, бросающими ему под ноги цветы.

Таков был полуварварский способ вершить правосудие, учрежденный царем. Безупречная справедливость здесь самоочевидна. Преступник не мог знать, из какой двери выйдет невеста, и отворял ту, какую ему заблагорассудится, не имея ни малейшего представления о том, будет ли он через миг растерзан или обвенчан. Иногда тигр выходил из одной двери, иногда — из другой. Решения этого трибунала были не только справедливы, но и окончательны: если обвиняемый определял себя виновным, то мгновенно был наказан; если же невиновным — не сходя с места, награжден, нравилось ли ему это или нет. От решений, вынесенных на царской арене, уйти было нельзя.

Этот обычай пользовался огромным успехом. Когда народ собирался в один из дней великого судилища, никто не знал, увидит ли он чудовищное кровопролитие или веселую свадьбу. Элемент неопределенности придавал обряду интерес, который в противном случае отсутствовал бы. Таким образом, простонародью было забавно и приятно, а мыслящая часть общества не могла обвинить это установление в несправедливости, ибо развязка целиком зависела от обвиняемого.

У царя-полуварвара была дочь, цветущая, как самые цветистые его фантазии, пылкая и властная, подобно ему самому. Как бывает в таких случаях, он в ней души не чаял и любил ее больше всех на свете. В числе его придворных был некий молодой человек, чья благородная кровь и низкое положение ставили его в один ряд с традиционными романическими героями, влюбленными в дочерей самодержцев. Эта дочь самодержца была вполне довольна своим возлюбленным, ибо красотой и смелостью он превосходил всех в государстве, и любила его с жаром, который благодаря известной доле варварства был на редкость жгучим и сильным. Их счастливая любовь длилась много месяцев, пока однажды это не стало известно царю. Он не мешкал и не колебался касательно того, как надлежит поступить. Юношу незамедлительно ввергли в узилище; был назначен день его испытания на царской арене. Это, конечно, являлось особо значительным событием, и государь, как и весь его народ, был страшно заинтересован ходом и развитием испытания. Подобного прежде не случалось никогда; испокон веков ни один подданный не осмеливался полюбить царскую дочь. В последующие годы это стало явлением достаточно заурядным, тогда же было новым и поразительным.

Клетки всего царства проверили в поисках самых диких и безжалостных зверей, из которых надлежало выбрать для выхода на арену наиболее свирепое чудовище; многочисленные юные красавицы подверглись осмотру компетентных судей, дабы молодой человек получил достойную невесту, если только судьба не уготовит ему иной удел. Разумеется, все знали, что обвинен юноша не напрасно. Он любил царевну, и ни он, ни она, ни кто-либо еще даже не подумал это отрицать, но и царь не подумал как-либо вмешиваться в ход судилища, доставляющего ему столь великое наслаждение и удовлетворение. Какова бы ни оказалась развязка, от юноши избавятся, а царь получит эстетическое удовольствие, наблюдая за ходом событий, которые определят, совершил ли молодой человек преступление, когда позволил себе полюбить царевну.

Пришел назначенный день. Огромные галереи были до отказа набиты людьми — местными и прибывшими издалека; толпы тех, кому не удалось войти внутрь, сгрудились вокруг стен. Царь и придворные расселись по местам напротив двух дверей — роковых порталов, страшных своим сходством.

Все было готово. Подали знак. Дверь под престолом отворилась, и возлюбленный царевны вышел на арену. Его, рослого, красивого, светловолосого, встретил гул, исполненный восхищения и тревоги. Половина зрителей не знала, что среди них живет такой великолепный юноша. Неудивительно, что царевна его полюбила! До чего ужасно, что он здесь!

Проходя по арене, юноша согласно обычаю повернулся поклониться государю; но думал он не о царе: взор его был прикован к царевне, сидящей по правую руку отца. Не будь ее природа наполовину варварской, вероятно, она и не пришла бы; но ее страстная, горячая душа не позволяла ей обойти своим участием событие, столь сильно ее интересующее. После оглашения указа о том, что ее возлюбленный должен решить свою судьбу на царской арене, она ни днем, ни ночью не думала ни о чем другом, кроме этого великого события и многого, с ним связанного. Обладая большей властью, большим влиянием, большей силой характера, чем кто-либо иной, ранее оказывавшийся в подобном положении, она свершила то, чего не удавалось никому другому: узнала тайну дверей. Она знала, в каком из помещений за этими дверьми находится клетка с тигром, а в каком ожидает невеста. Сквозь эти толстые двери, плотно занавешенные изнутри шкурами, никакой звук, никакой знак не мог дойти к тому, кто приблизится поднять засов на одной из них; но золото и сила женской воли открыли царевне тайну.

И она знала не только, в каком помещении пребывает невеста, готовая выйти, зардевшаяся и сияющая, если отопрут ее дверь, — знала царевна и то, кто она. В награду обвиненному, буде он окажется оправданным, назначена была одна из самых красивых и пленительных придворных девиц, и царевна ее ненавидела. Она часто замечала, или ей казалось, что замечала, как это прелестное существо бросает восхищенные взгляды на ее возлюбленного, и порою ей сдавалось, будто взгляды эти не были оставлены без внимания. Время от времени она видела, что они разговаривают — лишь мгновение-другое, но и за краткий срок можно сказать многое; быть может, речь шла о сущих пустяках, но откуда ей знать? Девушка была очаровательна, однако она дерзнула поднять глаза на возлюбленного царевны; и всей густотой дикарской крови, унаследованной от бесчисленных предков, варваров в полной мере, царевна возненавидела ту, что сейчас дрожала и рдела за безмолвною дверью.

Когда возлюбленный повернулся, взглянул на царевну, сидевшую бледнее и белее кого-либо в безбрежном океане взволнованных лиц, и взоры их встретились, он увидел — благодаря той силе быстрого постижения, которая дается тем, чьи души слились воедино, — что ей ведомо, за какой дверью кроется тигр, а за какой стоит невеста. Он и ждал, что она будет знать. Он понимал ее характер, и душа его была уверена, что царевна не успокоится, пока не уяснит себе то, что скрыто ото всех других зрителей, даже от царя. Единственное, на что мог надеяться юноша, было, при всей своей невероятности, то, что царевне удастся проведать тайну; и, едва посмотрев на нее, он понял, что удалось.

И тогда его быстрый, нетерпеливый взор спросил: «Которая?» Ей это стало ясно, как если бы он прокричал вопрос полным голосом. Нельзя было терять ни мгновения. Вопрос занял один миг; ответ не мог быть дольше.

Ее правая рука лежала на барьере, покрытом подушками. Быстро, едва заметно она двинула рукой вправо. Это видел только ее возлюбленный. Все другие взоры были прикованы к человеку на арене.

Он повернулся и твердым, стремительным шагом пересек пустое пространство. Каждое сердце замерло, каждое дыхание пресеклось, каждый взор жадно впился в него. Без малейшего колебания он подошел к правой двери и отворил ее.

И вот в чем суть рассказа: кто вышел наружу — тигр или невеста?

Чем больше размышляешь над этим вопросом, тем труднее на него ответить. Он требует изучения человеческого сердца, он вовлечет нас в извилистые лабиринты страстей, выбраться откуда нелегко. Подумай об этом, любезный читатель, однако так, словно решение зависело бы не от тебя, но от пылкой царевны-полуварварки, чья душа доведена до белого каления пламенем отчаянья и пламенем ревности. Она его потеряла, но кто его получит?

Как часто, наяву и в сновидениях, она вздрагивала от дикого ужаса и прятала лицо в ладонях при мысли о том, что ее возлюбленный отворяет дверь, по ту сторону которой дожидаются беспощадные тигриные клыки!

Но гораздо чаще она видела его у другой двери! Как она скрежетала зубами и рвала на себе волосы, видя в своих горестных грезах, что он вздрагивает в экстатическом восторге, отворив дверь невесты! В каких муках сгорала ее душа, когда она видела, что он метнулся навстречу этой женщине, чьи щеки рдеют, а глаза сияют от сознания своего триумфа; когда она видела, что его тело возжено радостью возвращенной жизни; когда она слышала радостные восклицания толпы, исступленный звон счастливых колоколов; когда она видела, что жрец, сопровождаемый торжествующей свитой, приближается к чете и провозглашает их мужем и женой прямо перед ее глазами; и когда она видела, что они уходят вместе по цветам под оглушительные крики ликующей толпы, которые заглушили, потопили ее один-единственный вопль отчаяния!

Не лучше ли ему сразу умереть и дожидаться ее в благословенных краях полуварварской потусторонней жизни?

Но ужасный тигр, вопли, кровь!

Чтобы ответить возлюбленному, ей понадобилось мгновенье, но решение она приняла после многих дней и ночей мучительного раздумья. Она знала, что он ее спросит, решила, каков будет ответ, и без малейшего колебания двинула рукой вправо.

Вопрос о ее решении не из легких, и я не вправе себя выдавать за единственного, кто способен дать на него ответ. Поэтому предоставляю всем вам ответить: кто вышел на арену — невеста или тигр?