Về dịch một từ hóa học
 

Đang ngồi chờ năm mới 2011, đọc lại thấy bài này về khoa học, cần phải dịch chính xác, nên góp thêm (Tôi dịch Nga-Việt nhiều tài liệu khoa học, nếu là về toán lý thì đúng chuyên nghành, kể cả các vấn đề phức tạp. Còn về hóa học, sinh vật biết với mức độ bình thường, không phải chuyên gia, nhưng cũng buộc phải dịch nhiều (vì không có ai đảm đương cả).

Như bạn minminixi nói "Инверсионная вольтамперометрия = Inversion voltammetry". Về hóa học từ Inversion có nghĩa là "sự nghịch chuyển". Trong Hóa phân tích tiếng Việt có các phương pháp sau: Von-ampe hòa tan (gọi đầy đủ: Von-ampe hòa tan hấp phụ xung vi phân: Von-ampe hấp phụ: Von-ampe vòng. Như vậy theo tôi cần dịch là:
Инверсионная вольтамперометрия = Phương pháp Von-ampe vòng (chứ không phải là Von-ampe hòa tan).

Các bác hiểu câu này như nào làm ơn nói cho em với!
" Вера же была строго проста, со всеми холодно и немного свысока любезна, независима и царственно спокойна"

Theo mình, câu này mô tả cô gái Vera:

Còn Vera thì lại giản dị một cách nghiêm ngặt, lịch sự một cách lạnh lùng và hơi hơi cao ngạo đối với tất cả mọi người, độc lập và bình tĩnh một cách vương giả.

Em hiểu cái nhà cô Вера này theo mô tả của bác nguyentiendungrus_83 giống với nhân vật trong bức tranh «Неизвестная» của Иван Крамской.

Vera có dáng vẻ giản dị một cách khắc khổ, với tất cả mọi người nàng lạnh lùng và nhã nhặn vẻ hạ cố, luôn giữ nét bình thản một cách độc lập và vương giả.

"... giữ nét bình thản một cách độc lập và vương giả", tức là: từ независима bổ nghĩa cho спокойна có phải không a.? (tôi hỏi là vì không quen phân tích ngữ pháp trong giảng dạy ở Việt Nam). Nếu như vậy thì không đúng, vì независима bổ nghĩa cho Вера, tức là: bản thân cô ta độc lập, chứ không phải chỉ nét bình thản.
Vì vậy, theo tôi, dịch như Nina trên kia đúng ý hơn (về hay tôi không nói, tu từ tiếng Việt dành cho các bác)

Hiểu một câu toàn tính từ ngắn đuôi mà không biết trong hoàn cảnh nào quả là khó. Dịch đúng ngữ pháp, đúng nghĩa của từ thì dễ. Nhưng hiểu được đúng tính cách, bắt được cái "hồn" của nhân vật mà không rõ trong ngữ cảnh quả là không dễ. Nhiều thứ ta không dịch được, chỉ có thể hiểu và cảm nhận được. Vì vậy em đã bày tỏ cảm nhận của mình về cô gái này ở post 642. Với cảm nhận như vậy, xin đưa ra phương án dịch như sau:

Vê-ra đã từng giản dị đến khắt khe, lịch thiệp lạnh lùng pha chút kiêu sa với tất cả mọi người, vững vàng và điềm tĩnh một cách quyền uy.

царственно không thấy có nghĩa "vương giả".

Nếu có ngữ cảnh thì chuyển ngữ sẽ sát và Việt hơn. Còn cách hiểu thì tôi hiểu thế này, các bác cân chỉnh thêm:

"Vêra thì giản dị đến khắt khe, với mọi người thì lịch sự kiểu lạnh lùng và hơi cao đạo, tự chủ và điềm tĩnh một cách uy quyền"

Em nhất trí với nhận xét của các bác, và xin chỉnh lại ph/án của mình:
Vera giản dị một cách khắc khổ, với tất cả mọi người nàng lạnh lùng và nhã nhặn vẻ đài các, độc lập và bình thản một cách uy nghi.

Tham gia đẽo thêm một chút:
Vera giản dị một cách khắc khổ, với tất cả mọi người nàng lạnh lùng và lịch sự một cách thái quá, độc lập và bình thản một cách uy nghi.

Bác quả là tinh tường, dùng chữ "uy nghi" rất xác đáng. Tôi cứ "khó chịu" mãi với từ "quyền uy" trong chổ dịch của bác MURIC, nhưng ngại với vốn tiếng Việt của bác ấy. Từ "царственный" nghĩa gần như "Величественный" - có uy nhưng không dùng quyền của mình, khác với từ "властный" mà gần với "quyền uy" hơn.

Theo tôi, tất cả trong câu của bác đều tốt, trừ 1 điểm: không thấy thể hiện từ "же", cho nên bác MURIC dịch "Vê-ra đã từng..." chính xác hơn.
Đề nghị các bác xem xét, nếu căn cứ thêm cách dùng một loạt các tính từ ngắn đuôi để nhấn mạnh, thì dịch là "Chính Vera đã là cô gái giản dị một cách khắc khổ, ..." (tiếp theo y như của bác USY) có hợp không?

Cảm ơn tất cả các bác! câu này là em đọc trong tác phẩm "chiếc vòng thạch lựu" (гранатовый браслет) của A. Cuprin. Dịch giả "Đoàng tử Huyến'' dịch. Em có bản song ngữ luôn. Đọc đến đoạn này em thấy rõ ràng là hơi có vấn đề, nên em post lên đây tham khảo ý kiến các bác. Câu này ông Đoàn tử Huyến dịch là : "Vera giản dị đến mức trang nghiêm, lịch sự một cách lạnh lùng và có phần hơi kênh kiệu với tất cả mọi người và tự tin như một bà hoàng." Đoạn đầu thì em thấy không sai nhưng hơi vấn đề ,có vẻ câu từ chưa được chau chuốt lắm, " đặc biệt chỗ cuối "tự tin như một bà hoàng là không đúng спокойна là điềm đạm, bình tĩnh...царственно rõ ràng đóng vai trò là một trạng từ chỉ mức độ, chứ không có nghĩa như một bà hoàng. Một lần nữa cảm ơn các bác. Trong các phương án dịch, em thích nhất phương án của bác USY đấy, lần nào bác cũng đưa phương án em thấy là hay nhất!:emoticon-0150-hands

Trời ơi! Chúng ta "đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt"! Em cho rằng, bác Đoàn Tử Huyến đã đã dịch quá chuẩn rồi. Rất phù hợp, toát được "hồn" của nhân vật, đúng như "Неизвестная" mà em vẫn cảm nhận, mặc dù người dịch đã lược bớt từ.
Dịch văn nhiều khi phải thoát ra khỏi những ràng buộc về ngữ pháp, ngữ nghĩa, cấu trúc cú pháp thông thường để đắm mình vào cảm xúc của tác giả. "Tự tin như một bà hoàng" - Tuyệt vời! Rất logic với "lạnh lùng và có phần hơi kênh kiệu".
Em xin nhận 2 điểm cho phần "dịch" của mình!

@ bác Dmitri Tran: Trình độ tiếng Việt của em hết lớp 10 (hệ 10 năm ngày xưa). Không hơn, không kém, bác ạ.

Tớ nhất trí cả 2 tay với Muzhik rằng tội gì mà "đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt". Bản dịch là dành cho những người không biết tiếng Nga hoặc những người biết tiếng Nga ở mức chưa dám đưa ra nhận xét gì về bản dịch. Còn với những người mà trình độ tiếng Nga đã ở mức dám đưa ra những lời nhận xét về bản dịch thì tốt nhất là hãy đọc nguyên bản và quên bản dịch ấy đi. Thế thôi.
Trước khi về nước tớ tình cờ mua được một tập truyện ngắn của V. Shukshin. Nhiều truyện rất hay, có rất nhiều tiếng lóng. Tớ nghĩ thầm: "Về nước có cái để đau đầu giết thì giờ rồi đây!". Nào ngờ chỉ vài tháng sau mua ngay được quyển ấy đã dịch ra tiếng Việt. Háo hức đọc xem thế nào thì...trời đất, "он опрокинул стакан" được dịch là "nó úp ngược cái cốc xuống" thay vì "nó nốc cạn cốc rượu", rồi thì những đoạn tớ tâm đắc nhất - chả thấy đâu cả (bỏ qua luôn, coi như không có trên đời!). Tớ vứt ngay bản dịch vào bếp than tổ ong và từ đó chỉ đọc bản dịch nếu không có nguyên bản.
Tớ vẫn biết rằng dịch văn (nhất lại là dịch thơ nữa) là rất rất khó, vô cùng khó. Nên chỉ dám dịch tài liệu chuyên ngành - nghe không xuôi tai lắm cũng được, miễn là người đọc hiểu đúng. Có lẽ dịch một tác phẩm văn học từ tiếng này sang tiếng khác cũng giống như chuyển độ dài một đoạn thẳng từ hệ mét sang hệ inches - chẳng thể nào khớp được 100%.

Mục tiêu cuối cùng của việc dịch thuật là sao cho người đọc bản dịch phải có được cảm nhận như người bản xứ đọc nguyên bản.

Phải nói là dù điều này giản dị thế song thật là khó. Có lẽ tôi cũng xin lạm bàn đôi lời, từ suy nghĩ của một người cũng đã từng dịch văn học và đã được đăng.

Thứ nhất, cái mục tiêu xem chừng giản dị trên kia đòi người dịch phải có trình độ ngoại ngữ đủ tốt, thêm vào đó người dịch phải rất giỏi tiếng mẹ đẻ. Đôi khi, tìm cho ra được một từ tiếng Việt thật phù hợp sẽ mất rất lâu, nhiều khi là nhiều ngày.

Thứ hai, ngay khái niệm cảm nhận của người bản xứ khi đọc nguyên bản cũng không duy nhất. Người bản xứ cũng có dăm bảy loại người với vốn văn hóa khác nhau, do vậy mức độ cảm nhận tác phẩm cũng sẽ khác nhau và vì thế sẽ là cả một dải rất rộng cho nhiều người với trình độ khác nhau có đất canh tác trên cánh đồng dịch thuật. Cũng y như thế với các đối tượng độc giả khác nhau cùng đọc một bản dịch. Bản dịch được đánh giá hay với người này có thể sẽ chưa là thật hay với người khác.

Vì vậy, ngoại trừ một số dịch giả đã thành danh, trong đó nhiều người đã trở nên những nhà văn hóa lớn là cầu nối rộng rãi và vững chắc cho 2 nền văn hóa khác nhau (Cao Xuân Hạo là một trong những dịch giả - nhà văn hóa lớn như thế), nói chung sẽ luôn có và luôn phải chấp nhận những dịch giả với các bản dịch chưa lành nghề.

Và, nói chung, chuyện bàn luận, chê-khen việc dịch thuật, nhất là dịch văn học, trong đó đặc biệt là dịch thơ, luôn và mãi luôn là một đề tài bàn mãi không thể dứt.

Ta cũng vẫn sẽ bực bội về bản dịch méo mó lộ rõ này nọ (cũng có khi sự bực bội được nói ra miệng ấy cũng lại chỉ là một sự khoe ngầm), và trớ trêu thay, vẫn cứ sẽ phải tạm bằng lòng với những cái ta có trên tay, mà nhiều khi cái sự bằng lòng ấy cũng lại phụ thuộc vào chính sự hiểu biết của bản thân ta vậy.

Vâng!Mỗi người một ý kiến một cảm nhận ,em biết Bác Đoàn tử Huyến là một trong những dịch giả nổi tiếng, kinh nghiệm và lâu năm trong làng dịch và em không dám múa rìu qua mắt thợ! nhưng vẫn muốn đưa ra chính kiến của mình! Với lại không phải em tự nhiên mà đưa ra như thế! đây là một loại bài tập mà em đang phải làm. Tức là đọc và nhận xét những cái hay cũng như cái dở, những cái chưa đúng của một bản dịch. :emoticon-0150-hands

Có ý kiến cho rằng một bản dịch như một cô gái, càng đẹp thì càng không chung thủy. Ý là nếu càng chung thủy với bản gốc thì càng không hay. Nhưng thầy em nói là : "vẫn có thể có các cô gái vừa chung thủy nhưng cũng vừa đẹp đấy chứ". Ý thầy em là phải làm sao cho vẫn giữ đc sự chung thủy với bản gốc, nhưng vẫn có nét hay, tức là khi người đọc, đọc lên thì thấy ít ra là uh vẫn chấp nhận được, tức không quá rời xa bản gốc quá, còn nếu rời xa quá thì có thể sẽ làm sai lệch ý tác giả muốn nói. Và em hoàn toàn đồng ý với ý kiến này.Tất nhiên đây cũng chỉ là ý kiến riêng của em. Vấn đề này vẫn còn nhiều tranh cãi lắm ạ! (xin lưu ý thêm, thầy em cũng là một trong những cây dịch gạo cội trong làng dịch, được nhiều người nể trọng, có điều vấn đề tế nhị, em không đưa tên ra ở đây).

Nói thêm một chút. Hồi ở nhà, em ruột bác Huyến là Đoàn Tử Nghĩa, giảng viên Khoa Lý, chơi khá thân với gia đình tôi (Anh Nghĩa có cô con gái học phổ thông, ở nhà hay gọi là "Xu-Xu", nay rất có thể cháu đang dưới nick nào đó trên NNN nối dòng dõi tiếng Nga....). Tôi được nói chuyện 1 lần với bác Huyến, là một trong những người được coi là kinh điển trong làng tiếng Nga của Việt Nam.

Phần trên tôi có nói "dịch như Nina trên kia đúng ý hơn" vì thấy trong ý "vương giả" của chị ấy có 1 phần ý của từ "царственно", nhưng không biết thể hiện thế nào. Trong câu trên của bác Huyến, được chổ hay nhất, đạt nhất dịch chữ "царственно" là "như một bà hoàng" thì suýt bị "gọt" bỏ "... không sai nhưng hơi vấn đề ,có vẻ câu từ chưa được chau chuốt lắm, " đặc biệt chỗ cuối "tự tin như một bà hoàng là không đúng... không có nghĩa như một bà hoàng".
Khi bác nói xuất xứ câu này, tôi phấn khởi là trước đây bác có chê tôi vài lần. Mong bác cứ tiếp tục chỉ trích tôi thoải mái, càng thẳng cánh thì tôi càng cảm thấy tự hào!.

Nhân đây xin đề nghị:
Nếu bạn nào đưa cụm từ để hỏi cách dịch sang tiếng Việt thì nên trích cả câu để hiểu đúng ngữ cảnh.
Nếu câu lấy từ các tác phẩm trong kho tàng VH thì nên nêu tên ấn phẩm và tác giả. Tôi sợ rằng, chúng ta cứ loay hoay kiễu dịch "vặn ốc vít mà không xem tổng thể" như thế này thì có ngày "đốt cả sách" như chơi!.
P.S.
Bác lại làm tôi nhớ đến cố Bộ trưởng Tạ Quang Bửu rồi!. Khi bác ấy được mời "cai quản" Bộ ĐH với 2 TS Khoa học, hàng chục TS mà trong tay chỉ có 1 bằng cao nhất là tốt nghiệp Cao đẳng nhảy đầm của Pháp.

Oh! Vâng bác yên tâm ạ! em nói gì thì em chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời nói của mình. Con người mà có lúc sai, lúc đúng. Sao mà lúc nào cũng đúng được! Quan trọng là thấy sai thì sửa thế thôi ạ! Như lần trước, em thấy mình sai nên em nói luôn đấy thôi. Còn tất nhiên em ở đây em đang chỉ dám đang đánh giá những tiểu tiết thôi, chứ đánh giá tổng thể bản dịch thì rõ ràng bản dịch cả truyện đã được in thành sách, chứng tỏ nó đã được kiểm định về chất lượng rồi, và không phải bác Đoàn tử Huyến tự nhiên đc vinh danh như thế.
Còn lần này, em nhận mình nói câu dịch: ..."tự tin như một bà hoàng không đúng" là em sai. Không phải vì em hiểu sai câu đó, em hiểu câu đó theo cách các bác trong diễn đàn đã dịch ra, cũng không phải vì bác nói trên kia,nên em nhận mình sai. Việc bác Đoàn tử Huyến kinh điển tiếng Nga thì em nghe lâu rồi(lúc đầu em nghĩ không thể hiểu câu đó như thế, và nghĩ rằng bác Huyến cũng có lúc sai chứ), mà là vì em mới hỏi một người bạn Nga, thì bạn ý nói câu đó đúng là có thể hiểu như bác Đoàn tử Huyến dịch! Người bản ngữ đã nói thế thì chắc chắn rồi!:emoticon-0150-hands

p/s: em không chê bác, mà em trách bác, không nói thẳng ra suy nghĩ của mình, có lúc bác sai bác không nhận, rồi hay đưa ra những cụm từ mang tính mỉa mai mà đối tượng trực tiếp là em và em cực kỳ dị ứng với những lời đó! Còn em luôn nói thằng và lý giải tại sao mình nói thế! Nếu ai thấy em sai, đưa ra lập luận. Em tâm phục khẩu phục (không nói lại được lời nào) Ok! em nhận ngay! Em chỉ xin là đừng nhận xét kiểu bóng gió, mỉa mai thôi ạ!

Nhờ các bác giúp cách dịch cụm từ "ниже пояса". Nó rất hay được dùng trong giao tiếp, ví dụ như trong câu sau:
"Я бы не хотел в отношениях с начальником опускаться ниже пояса. Мы же все люди. Не так ли?"
Và trong tiếng Việt có cụm từ tương tự như vậy để dùng cho mọi trường hợp không? (cho cả nghĩa đen và nghĩa bóng).

Vậy thì bối cảnh đã rõ, tại sao chúng ta không dịch luôn là "điềm tĩnh như Sa hoàng" mà phải loanh quanh? Như thế vẫn chuyển được nội hàm của từ và thiển ý của tác giả (đã lựa chọn từ đó)?