Báo chí Liên xô có một thời khá là hùng hậu. Hầu như tổ chức chính trị, cơ quan, ban, ngành, lứa tuổi nào…cũng đều có cơ quan ngôn luận cho riêng mình.Tờ báo số 1 của Liên xô đương nhiên là tờ Pravda-Sự thật-cơ quan của Trung ương Đảng cộng sản Liên xô. Tờ báo này có bề dày truyền thống mấy chục năm(hình như nó ra đời vào năm 1919 thì phải), tôi còn nhớ có một bức ảnh chụp V.I.Lênin đang chăm chú đọc tờ Sự thật, trong ảnh măng sét báo có thay đổi so với thời kỳ sau này.Đây chính là bức ảnh đó:


Báo Đảng in ấn, trình bày thường rất nghiêm túc, đứng đắn, thường chỉ có 2 màu đen trắng. Tia-ra (số lượng in) ghi rất rõ ở phía cuối “đuôi’” báo. Không chỉ báo Pravda, tất cả các ấn phẩm của Liên xô đều ghi rất rõ, đầy đủ chỉ số, số lượng in, giá bán, thậm chí các nhật báo còn ghi rõ cả giờ ký chuyển đi nhà in.
Có lẽ do tờ báo số 1 của đất nước có tên là Sự thật nên hầu hết các tờ báo của các tổ chức đoàn thể, của các thành phố…thường hay có thêm hai từ Sự thật vào tên gọi của mình. Các cháu thiếu nhi thì có Pionerskaya Pravda-Sự thật Thiếu niên, các anh chị đoàn viên thì xin mời đọc Komsomolskaya Pravda-Sự thật Thanh niên cộng sản (tờ này hiện vãn còn) và những người dân thủ đô thì ngoài MN (Moskovskie Novosti-Tin tức Matxcơva). Vechernhaya Moskva(Matxcơva buổi chiều) còn có Moskovskaya Pravda-Sự thật Matxcơva…Ngoài ra còn có vô số các tờ báo địa phương của các nước Cộng hòa, các thành phố có gắn “Sự thật” vào tên địa danh của mình trên măng-sét báo, như Sự thật Leningrad, Sự thậtAmua, Sự thật Pskov, Sự thật Gomel, Sự thật Crym vân vân và vân vân.
Hình ảnh một người dân đọc báo Sự thật tại bảng thông tin:


Các ấn phẩm báo chí của Liên xô đều nằm trong sự quản lý của cơ quan Союзпечать-Soiuzpechat-cũng như sách thì chịu sự quản lý của Soiuzkniga. Các ki-ốt của Союзпечать có mặt khắp nơi, trong bày đủ các loại báo và tạp chí, ai muốn mua thì đến các ki ốt này, không có các quầy báo tự phát và người bán báo rong như bên ta hiện nay. Theo trí nhớ đã có phần mai một của tôi thì tờ báo có số lượng phát hành lớn nhất Liên xô ngày xưa (và hình như của thế giới nữa thì phải, vì nó có tên trong sách kỷ lục Guinness) là tờ Trud-Lao Động với khoảng gần 3 triệu bản/kỳ. Tờ này cũng in hai màu đen trắng, trên măng sét báo có in đủ các loại huân huy chương mà báo đã được tặng. Báo chí Liên xô thường rất trân trọng các giá trị tinh thần như thế, họ in hàng loạt huân huy chương đã được trao tặng lên trang nhất, ngay bên cạnh tên báo. Có thể thấy điều này trên các báo Sự thật thanh niên cộng sản, Thể thao Xô viết, Sao đỏ (giống như tờ QĐND bên ta), hoặc trên tạp chí Tia lửa…Ở Việt Nam ta, vài năm trở lại đây người ta cũng bắt đầu in hình huân huy chương bên cạnh măng sét báo, chẳng biết có phải là bắt chước các đồng chí Liên xô ngày nảo ngày nao hay không.
Còn gì nữa nhỉ, khi nhớ về báo chí Liên xô một thuở? Có đấy, đó là các máy bán báo tự động đặt nhan nhản dưới các bến tàu điện ngầm. Vào giờ tan tầm, người người hối hả đi, họ dừng lại chút xíu bên những chiếc máy này, thả đồng xu vào và nắm lấy một tay cầm giật mạnh một cái, một tờ báo còn “hôi hổi nóng” đã sẵn sàng. Đôi lúc máy trục trặc, và chúng liền bị gọi là “những tên cướp một tay”.
Và nữa, nhớ rằng vào những năm cải tổ, báo chí Liên xô đã có sự phát triển mạnh mẽ, cả về số lượng đầu báo cũng như nội dung, hình thức trình bày. Nhiều tờ báo xuất hiện trong thời kỳ này như Argumenty i Fakty-Luận chứng và sự kiện, Speed-Info-một tờ báo in lòe loẹt với đề tài tình dục và chống AIDS, Soversheno Sekretno-Tuyệt Mật…ra đời và được mọi người đón mua. Nhắc lại một chút về tờ Tuyệt Mật. Đây là tờ báo do nhà văn trinh thám nổi tiếng Iulian Semionov-tác giả “17 khoảnh khắc mùa xuân “ sáng lập, chuyên in những thông tin đã được giải mật của KGB và các cơ quan tình báo nước ngoài, các vụ án nổi tiếng, đời tư các chính khách và đủ các thứ khiến người ta phải tò mò. Sát ngay măng sét báo có in “lô gô” của tờ này, đó là một khẩu súng lục(!) chĩa nòng xuống dưới nằm lọt thỏm trong mấy vòng tròn đồng tâm.Tôi nhớ hình như tờ Tuyệt Mật ra số đầu vào năm 1988 (hay 1989) thì phải và tôi trở thành bạn đọc trung thành của tờ này, cùng với hàng vạn, hàng vạn độc giả khác. Tờ báo chỉ in hai màu, nhiều trang, trình bày rất ấn tượng: nhiều hình ảnh kèm chữ chen kín trang bìa. Trên sạp báo bắt đầu lòe loẹt màu sắc của báo chí Liên xô thời đó, Tuyệt Mật không bị lẫn với bất cứ ấn phẩm nào khác. Vài năm trước, trong làng báo xứ ta xuất hiện tờ An Ninh Thế Giới cuối tháng cũng in nhõn 2 màu đen trắng .Tờ này bán chạy vèo vèo, tia -ra tăng vùn vụt. Nhìn cách trình bày và “tổ chức” tờ ANTGCT, tôi cứ đồ rằng tờ này có quan hệ họ hàng với tờ Tuyệt Mật bên xứ bạch dương, bởi chúng khá giống nhau, từ nội dung đến hình thức. Mà cũng phải thôi, bởi trong thời kỳ đầu, cũng có khá nhiều bài được dịch từ Tuyệt Mật được đăng tải trên ANTGCT.
Còn nhớ thêm gì nữa không nhỉ, có chăng là nhớ về những cái tên báo tạp chí đọc lên là đã thấy rõ là nó phục vụ cho ai: Kommunist-Người Cộng sản, Krestianka-Nữ nông dân, Rabotnitsa-Nữ công nhân, Gudok-Tiếng còi tầm...Nghe thật là mộc mạc.
Đã có một thời, các thông tin trên báo Việt Nam chủ yếu là dịch từ báo chí Liên xô. Sách báo Liên xô ngày đó ê hề. Năm 1984, khi đang học tiếng Nga năm dự bị, tôi nhìn thấy các chồng báo Liên xô chất đầy các quầy sách báo trên phố Tràng Tiền. Năm 1991, tức là vào những ngày tháng cuối cùng của đất nước vĩ đại đó, tôi vẫn mua được các báo Sự thật TNCS, Sự thật…cũng trên cửa hàng sách báo ngoại văn Tràng Tiền. Một lượng không nhỏ ngươì Việt Nam ngày đó tiếp cận thông tin chủ yếu là qua nguồn sách báo tiếng Nga.
Đã lâu trên thị trường ta vắng bóng báo chí Nga. Thi thoảng bạn bè mang vác về cho một ít báo chí Nga thấy “ở bển “ bây giờ báo chí in đẹp quá, nội dung hấp dẫn câu khách quá. Tờ tuần báo Luận chứng và sự kiện ngày nào giờ đã phát triển thành một tập đoàn báo chí hùng mạnh với 7 ấn phẩm thường kỳ. Duy chỉ tờ báo chính Luận chứng và sự kiện ngày nào vẫn giữ “gu’ như những ngày đầu cải tổ, tức là vẫn in 2 màu, và các chuyên mục hấp dẫn ngày xưa, ví như hỏi đáp vẫn được duy trì. Nhìn nó, lại nhớ những ngày đầu báo chí Liên xô chập chững bước vào thời đại Demokratia-dân chủ, Glasnost-công khai.

Nhờ mấy năm học ở Liên Xô mà tớ được tận mắt trông thấy khối người nổi tiếng. Trong số các ca sĩ có Toto Cutugno, cặp Al Bano và Romina, còn ai đó nữa từ Italia sang biểu diễn, tớ quên béng mất tên rồi. Tớ được xem trận bóng đá mà Mikhalichenko mới hơn 17 tuổi, ra mắt trong đội hình Zenit Leningrad, hồi đó trong thành phần đội này có anh Zheludkov là nổi tiếng nhất, có chân trong đội tuyển Liên Xô... Các ca sĩ nổi tiếng của Liên Xô mà tớ được xem biểu diễn có Alla Pugacheva (tất nhiên, vé bao nhiêu tiền cũng phải cố mà đi), Sophia Rotaru. Tớ thấy đáng nhớ nhất là buổi biểu diễn tốt nghiệp ĐH tại chức của anh Valery Leonchev năm 1987, và sau đấy ít lâu là sự xuất hiện rất ốn ào của anh Igor Sklar với bài "Komarovo" - lời ca đơn giản, bọn Tây ở cùng ốp tớ chê là "ngớ ngẩn", thế mà sao thành một sự kiện ầm ĩ mới lạ chứ.

Nhưng ấn tượng nhât phải nói là các chuyến thăm thủ đô phương Bắc của các ông hoàng bà chúa thời hiện đại. 6 năm tớ ở các vị ấy đến thăm Len nhiều lắm, không nhớ hết, nhưng tận mắt tớ trông thấy vua TBN Hoan Carlos và hoàng hậu Sofia, và một nhân vật nữa, tuy không nổi tiếng mấy nhưng ấn tượng vô cùng, đó là hoàng tử Napoleon.

Khi nhà vua Hoan Carlos và đoàn tùy tùng đến thăm Len, cũng như khi có các chuyến đi của các nguyên thủ quốc gia khác, khu vực trung tâm thành phố, đại lộ Nevski, quảng trường Ermitagiơ bị chặn lại, các phương tiện giao thông công cộng ngừng hoạt động. Người đi lại bị dồn hết xuống metro, thành ra rất nhiều sinh viên khoa tớ (trên đảo Vasiliev) hoặc bị muộn học, hoặc không đến khoa được. Bọn tớ đi bộ từ phía Petrograd sang và bỏ học, ra đứng đằng cầu Dvortsovy chờ xem nhà vua. Năm ấy nhà vua còn trẻ, cao, gầy nhom, mặc comple và chỉ giống như một người châu Âu bình thường mặc lễ phục mà thôi, chẳng có gì đặc biệt. Hoàng hậu Sofia cũng còn trẻ và rất đẹp, nhất là bô cánh bà mặc.

Hài hước nhất là lần chúng tớ bỏ học, chờ xem mặt hoàng tử Napoleon. Ông này vốn là dòng dõi Napoleon thật, nhưng hiện tại thì chỉ còn mỗi cái tiếng thế thôi, chứ thực ra chẳng là gì hết. Bọn tớ được tin đoàn các thành viên hoàng gia Pháp đi du lịch đến Len, bèn bỏ học chạy ra quảng trường Ermitagiơ, chờ đoàn đến để xem mặt. Chờ một lúc lâu cả bọn đã chán, định bỏ đi thì thấy một chiếc xe bus du lịch loại 50 chỗ đỗ lại, người trên xe llục tục kéo xuống, đi đầu là một cụ già lọm khọm, đứng không vững, lưng còng, đầu còn lưa thưa vài sợi tóc bạc phơ phất, đeo kính, người ta dìu xuống xe rồi để tựa vào cây batoong đứng đấy. Trên ngực áo vét màu xanh dương của cụ có đeo một cái bảng tên nhỏ, nền đen chữ khảm vàng: "Hoàng tử Napoleon".

Chúng tớ rũ ra cười, vì hình như cả bọn đứa nào cũng rất giàu trí tưởng ...bở, hình dung sẽ được thấy một chàng hoàng tử Pháp hào hoa, đẹp trai, trẻ tuổi và văn võ song toàn (như hoàng tử trong chuyện cổ tích ấy). Chuyện này tớ còn nhớ lại và cười mãi, vì sau này, con bé 6 tuổi cháu tớ đã khóc ré lên khi xem vô tuyến thấy công chúa Thái Lan béo, già và xấu xí. Nó khóc, bảo "Cô này không phải công chúa, công chúa phải đẹp chứ..."

Đang sẵn nói chuyện hàng hóa sang Nga, xin copy vào đây đoạn mở đầu của cuốn "Tìm trong nỗi nhớ" của tác giả Lê Ngọc Mai. Về cuốn sách này, chúng ta đã từng thảo luận trong 4rum cách đây gần 1 năm.

TÌM TRONG NỖI NHỚ

Đó là một ngày mùa hè nắng chói chang cách đây vừa đúng hai mươi năm. Chiếc xe commăngca dã chiến bạt sờn, sơn lở mà bố tôi mượn của cơ quan chở ba bố con tôi ra sân bay Nội Bài. Tôi lên đường đi học đại học ở Nga, bố và em trai đi tiễn. Đây là lần đầu tiên tôi rời Việt Nam. Mười tám tuổi, bốn mươi ba cân, hành lý là một chiếc vali lèn đầy quần áo và các mặt hàng tạp hóa. Son phấn Thái (xịn), kimono Nhật (rởm), áo phông nữ "cành mai", áo phông nam "cá sấu"..., mỗi loại xếp thành một xấp. Một đống quần lót "hoa hồng" xanh đỏ tím vàng với số lượng thừa thãi cho cả năm năm đại học. Hai bức tranh sơn mài màu sắc na ná như nhau, đỏ đỏ, xỉn xỉn, một bức "chăn trâu thổi sáo" và một bức "vịnh Hạ Long". Vài tấm tranh lụa, cái nào cũng tre, chim với thiếu nữ áo dài ( khi tre chim nhiều thì áo dài ít, khi tre, chim ít thì áo dài nhiều). Dăm gói bột nghệ, một lô dầu cao "Sao Vàng", mấy hộp "sâm quy bổ thận" (thành phần ghi ngoài vỏ hộp gồm nhiều loại cây thuốc nghe tên rất đáng nể, nhưng không thấy có sâm.)

Số hàng hóa này không phải là dành cho tôi, tức là không phải để tôi dùng. Phần tôi, chỉ có vài bộ quần áo và hai tập từ điển Nga-Việt dày cộp. Còn lại, quần áo, son phấn, thuốc thang là để xuất khẩu sang thị trường Nga với mục đích đổi về bàn là, nồi hầm, ấm điện, tủ lạnh... Các tác phẩm nghệ thuật thì dành để khi có dịp dùng làm quà tặng thầy giáo, bạn bè (người Nga, tất nhiên, chứ người mình có ai treo những thứ này trong nhà.) Suốt cả tuần lễ trước ngày tôi lên đường, chiều nào sau giờ làm việc cô tôi cũng phải lăn lóc lượn đi lượn lại Hàng Ngang, Hàng Đào để kiếm cho đủ chủng loại, số lượng hàng hóa cần thiết. Cô nhất quyết dành cái công việc khổ sai này về phần mình vì không tín nhiệm bố con tôi." Lù đù như bố con mày, không mua nhầm hàng rởm thì cũng bị chúng nó chém cho, thôi cứ để đấy cô lo, cô có kinh nghiệm mua đồ cho thằng V. đi Hung năm ngoái rồi". Những túi to, bọc nhỏ mà cô hì hụi vác đến làm bố tôi phát hoảng : "Con L. C. đi học chứ có đi buôn đâu mà cô bắt nó tha đi nhiều thứ thế !" " Ai cũng mang đi như vậy cả, tội gì không mang", cô tôi gạt phắt.
Đúng, ai cũng mang đi như vậy cả. Lúc kiểm tra ở hải quan, hơn ba chục cái vali của cả đoàn mở ra, cái nào cũng có ngần ấy thứ : "cành mai", "cá sấu", phấn "con bướm", xi líp "hoa hồng"... Mấy cậu bạn tôi, trong lúc xếp lại đồ đạc, vụng về làm tung ra ngoài xấp quần lót nữ màu sặc sỡ, mặt đỏ lựng lên ngang màu đỏ của bông hồng thêu trên quần lót (thời ấy khái niệm "đỏ mặt" còn tương đối thông dụng.)

Trong vali của tôi có một thứ mà chắc chẳng ai trong đoàn cùng đi hôm ấy có. Không, không phải là một mặt hàng "độc" mang lậu qua hải quan. Đó chỉ là một tờ giấy đơn sơ với vài hàng chữ viết to, đường nét rắn rỏi, tự tay bố tôi viết và dán vào mặt trong của nắp vali cho tôi trước hôm tôi lên đường. "Tính con hay quên nên bố dán vào đây cho khỏi thất lạc, và để mỗi lần con mở vali ra thì lại thấy ngay", bố tôi bảo. Nội dung tờ giấy là những điều bố tôi căn dặn cô con gái lần đầu tiên đi học xa nhà. Ông đánh số cẩn thận, có bảy điều cả thảy.

Hai mươi năm đã qua, chiếc vali cũ mòn và quê kệch của chuyến xuất ngoại đầu tiên đã bị quẳng từ lâu ra bãi rác, nhưng tờ giấy ấy thì đến giờ tôi vẫn giữ. Ố vàng, mép giấy chỗ sờn mỏng tang, chỗ cộm vệt hồ dán, nó nằm sâu trong một ngăn tủ của tôi, kẹp giữa cuốn sổ thơ thời sinh viên. Bây giờ đọc lại, thấy thương bố đến nao lòng

Trước tiên là một thông tin từ BBC và Mosnews:
" Kể từ khi Liên bang Xô viết sụp đổ, hàng trăm nhãn rượu vodka-thức uống ưa dùng của người dân Nga, đã ra đời. Tuy nhiên, 1/4 trong tổng số hàng xuất xưởng là rượu kém phẩm chất, các nhà phân tích cho biết. Kết quả là, mỗi năm khoảng 40.000 người Nga chết vì thứ chất cay không đủ tiêu chuẩn này.
Chỉ trong vòng 4 tháng đầu năm nay ở Nga, 13.000 người thiệt mạng vì ''ngộ độc cồn'', hãng tin AFP đưa tin.
...Quyền kiểm soát sản xuất rượu trong tay nhà nước đã đem lại một nguồn thu đáng kể cho chính phủ Xô viết trước đây. Năm 2003, khoảng 2,2 tỷ lít vodka được bán ra trên thị trường nước Nga.
Con số này tương đương 15 lít một người, hãng thông tấn Reuters nói."
Ghê thật, 4 tháng mà có tới 13.000 đệ tử Lưu Linhski về với tổ tiên vì rượu. Có tờ còn nhanh nhảu nhân số tháng lên với 3, được số người chết vì rượu trong một năm ở Nga là...4 vạn người.Qúa ghê, bằng cả sân Mỹ Đình hôm quân ta đá với Thái Lan.
Đó là chuyện hôm nay, các con số thống kê thường được đưa ra thường xuyên bởi các hãng thống kê, thăm dò...Chứ còn ở Liên xô ngày trước, với số dân 250 triệu người thì không biết quân số thiệt mạng vì rượu hàng năm lên đến bao nhiêu, dễ có đến một huyện bên ta.
Thời trước chẳng biết thế nào, chứ hồi tôi sang Liên xô thì đó là thời kỳ đen tối với các bợm nhậu ta lẫn Tây.M.Gorbachov lên nắm quyền năm 1985, áp dụng luôn luật khô-сухой закон hạn chế bán rượu. Ông này hỏi ý kiến 200 vị lãnh đạo các xí nghiệp lớn nhất Liên xô thời đó để xem dân chúng có ủng hộ Luật khô hay không. Sau khi có ý kiến thuận chiều với lãnh đạo , Gorbachov cho đóng cửa nhiều nhà máy rượu, cửa hàng bán rượu, những ai có ma chay cưới xin phải đi xin cấp talon mua rượu với số lượng nhiều hơn một chút. Tệ hơn, ông Tổng bí thư này còn cấm tiệt các ĐSQ Liên xô ở nước ngoài khi tiếp khách không được dùng...rượu. Trong tiếng Nga, Tổng bí thư là Generalnyi sekretar nhưng bợm nhậu không gọi như thế, họ gọi trại Gorbachov là đồng chí Mineralnyi Sekretar có nghĩa là Bí thư...nước khoáng.
Các cửa hàng bán rượu ở Liên xô thời cải tổ luôn chật ních người xếp hàng mua rượu vodka, koniak, vino..bởi lẽ cửa hàng chỉ bán theo giờ và hạn chế số lượng.Thời đó xuất hiện nhiều chuyện tiếu lâm quanh chuyện rượu. Xin kể đôi ba chuyện.

1.Dòng người xếp hàng dài dằng dặc chờ mua rượu. Có ai đó hét lên :"Tôi không thể chịu được nữa rồi. Tôi đến điện Kremli giết chết Gorbachov đây!". Sau một tiếng gã này thất thểu quay về. Dòng người rồng rắn vẫn nguyên xi. Một người hỏi :"Sao, anh đã giết hắn chưa?". Gã này ngán ngẩm lắc đầu:"Chưa, ở đó người ta còn xếp hàng đông hơn".

2.Sếp đang mây mưa với thư ký trong phòng làm việc. Sếp hổn hển nói: "Đừng, đừng đóng cửa lại, không người ta lại nghĩ là chúng ta đang uống vodka đấy".

3.-Tại sao sau khi Luật khô áp dụng, tỉ lệ ly hôn ở Liên xô tăng lên?
-Đó là vì nhiều người chồng lần đầu tiên nhìn thấy vợ mình trong tình trạng tỉnh táo.

4.Hai bợm nhậu gặp nhau:
-Này, bom nguyên tử là bom gì ý nhỉ?
-Đó là khi mà cậu bị toi, tớ bị toi và vodka cũng bị toi.
-Thế bom hạt nhân là bom gì?
-Đó là khi cậu bị toi, tớ bị toi nhưng vodka vẫn còn.
-Ê nghe đây, thế thì khi mà cậu vẫn còn, tớ vẫn còn nhưng vodka không còn thì gọi là bom gì hả, hả hả??????

Còn một chuyện nữa liên quan đến giá cả vodka. Ngày đầu tiên áp dụng Luật khô, ông bố về nhà sau giờ làm. Ông con hồ hởi reo: "Ha ha hay quá, từ nay bố sẽ uống ít đi nhé". Ông bố lừ mắt:"Có mà mày ăn ít đi hơn thì có". Ông con trong chuyện này bị ông bố dọa cho ăn ít đi vì tiền lương là hữu hạn, là số không đổi, trong khi đó giá vodka chợ đen không ngừng tăng. Tôi còn nhớ một chai vodka trong cửa hàng như chai 0,5l Stolichnaya tem đỏ, Moskovskaya tem xanh lá cây...là vào khoảng 2,5-3 rúp. Trong khi đó giá chợ đen là 10 rúp, gấp 3-4 lần giá mậu dịch. Ở phía dưới ký túc xá trường tôi ở lúc nào cũng thường trực một dãy taxi bật đèn xanh đứng chờ. Khi cần chai rượu, chỉ cần xuống gác, búng búng tay vào cổ là ngay lập tức sẽ có một tay chạy đến. Hắn móc túi trong áo khoác ra một chai rượu nửa lít và mau mắn nhét tờ "đỏ" vào túi.Đây là cảnh thường ngày ở huyện, nhưng chỉ có cánh sinh viên ngoại quốc mới hay làm vậy, chứ anh em Nga cũng ít có điều kiện để mua rượu chợ đen bởi một chai rượu vớ vẩn như vậy đã ngốn hết 1/3 tháng học bổng của họ.

Rượu ít, rượu đắt đỏ...nhưng nhiều người đã trót nghiện từ thời trước mất rồi. Thống kê mới đây cho biết khoảng 1/3 số đàn ông và 1/7 số đàn bà Nga thường xuyên uống rượu vodka. Tôi cứ đoán mò là ngày xưa con số này chắc cũng không khác là mấy. Dân nhậu Liên xô bắt đầu chuyển sang uống các đồ uống khác, miễn là trong đó có chất cồn. Thức uống họ hay sử dụng nhất là nước hoa Odekolon, giá xê xích khoảng 10-3 rúp một lọ 100-200 ml.Tôi cũng đã từng đi uống...cồn y tế với một anh bạn Nga cùng phòng, đến bây giờ nghĩ lại vẫn thấy sợ. Cứ há miệng ra đổ cồn nguyên chất vào miệng rồi ngậm lại thật nhanh để "không khí không lọt vào được". Nuốt xong cái thứ nước bỏng rẫy ấy vào miệng, rồi nhanh chóng tợp một ngụm to nước lọc vào để chúng tự trộn với nhau trong...dạ dày. Đây cũng là một cách uống thường thấy ở các bợm nhậu Nga thời cải tổ.Hôm đó, tôi bị ngất đúng nửa ngày mới tỉnh.
(Kỳ sau: Rượu lậu-Samogon được dịp lên ngôi)

Samogon-Самогон là gì? Nói nôm na nó là rượu tự nấu trong điều kiện ở nhà.Ở Liên xô ngày trước và nước Nga hiện nay chỉ có 40% vodka nhà máy là đáp ứng được các tiêu chuẩn ngặt nghèo của tiêu chuẩn nhà nước GOST-ГОСТ.Còn lại 60% là rượu samogon-vừa "hạt dẻ", vừa dễ kiếm (lại vừa dễ...ngộ độc ). Vậy nên nói trong điều kiện hiếm hoi thời cải tổ, samogon lên ngôi là vậy.
Nguyên liệu nấu rượu samogon rất phong phú, có thể nấu từ gạo, từ đường, từ củ cải đường, từ lúa mạch, từ khoai tây...Trong các nguyên liệu kể trên,nấu bằng gạo và đường là "hiệu quả" nhất. Một kg gạo cho ta khoảng 1,25 lít vodka, còn một kg đường thì cho ít hơn một chút-1,1 lít. Các loại nguyên liệu khác cho rất ít rượu, như một kg khoai tây chỉ cho ta khoảng 1/3 lít là cùng, quá ít, chả bõ công nấu.Dưới đây là sơ đồ công nghệ nấu samogon của các đồng chí Nga:


Nấu rượu kiểu ta hay kiểu tây chung quy cũng chỉ loanh quanh mấy chuyện ủ men, chưng cất và lọc rượu...Rượu samogon Nga được tiêu thụ rất nhanh, nhưng cũng bị cấm đoán ra trò. Nhưng đối với các "chiến sĩ Việt Cộng"-từ chỉ quân ta bên Liên xô thời đó-ở các ký túc xá công nhân thì trong từ vựng hình như không có từ "sợ". Họ về phép, rồi hì hụi mang sang các dựng cụ nấu rượu lậu. Hải quan Liên xô khi mở vali ra kiểm tra thì chỉ còn biết kêu trời khi nhìn thấy mấy ống xoắn ruột gà, hỏi sto eto- đây là cái gì, ông Việt cộng ta ú ớ không biết nói gì, rồi hai bên nhìn nhau đều cười như nghé mà cho qua. Quân Việt cộng ta thời đó thường nấu rượu trong ký túc xá công nhân, dùng nồi áp suất để nấu với nguyên liệu là đường. Thành phẩm làm ra vừa "phân phối" trong ốp, vừa để bán cho các bợm nhậu Nga. Nhiều anh đã "nên người" nhờ trò nấu rượu lậu này, đóng thùng to thùng bé về nhà góp phần vào sự nghiệp dân giàu nước không mạnh thời đó.

Vào dịp Tết vừa qua, vợ một chú nghiên cứu sinh ở cùng trường bỗng gọi điện cho mấy sinh viên cũ đến nhà thưởng thức món đặc biệt. Ngày mùng hai, cả mấy anh em hí hửng đến chúc Tết cô chú và hai em(thực ra đây chỉ là cái cớ ). Khi đã ngồi vào bàn, cô lên gác và đem xuống... một chai rượu Stolichnaya tem đỏ.Thấy cả bọn ngạc nhiên, cô nói: "Đây là chai rượu chú chúng mày đem về từ 20 năm trước, bỏ quên mới tìm thấy được". Cả bọn cầm lấy cái chai ngắm nghía, săm soi. Ôi, chai rượu mến thương từng là của quý của thời cải tổ lao lung và khốn khó. Các viền mép nhãn rượu đã hơi úa vàng, nhưng nhìn xuyên qua chai vẫn thấy những đường keo máy chạy song song đều tăm tắp. Và nữa, cái thứ nước ấy dù đã trải qua 20 mùa nóng ẩm của xứ nhiệt đới gió mùa trong một xó xỉnh bụi bặm nào đó vẫn trong vắt như vừa xách về từ một cửa hàng đông đúc và chật chội ngày xưa. Uống rượu, không phải, mà là uống từng giọt kỷ niệm của một thời khô miệng vì...Luật khô.

Tạp chí "Liên xô ngày xưa" mảng văn nghệ hơi phọt phẹt, mới chỉ đăng nhõn một bài thơ của một ông bố gửi con đi Liên xô. Nay, xin cóp một truyện ngắn của một nhà văn khá yêu thích của hungmgmi là bác Vũ Bão. Sinh thời bác chúa ghét những đồng chí đi học Nga về mà trình độ chẳng có bao lăm, cứ mở mồm ra là tầm chương trích cú của các "mét" như Dép Xốp, Át Nhép.., Đây là một câu chuyện trong mạch này của bác Vũ Bão:

Phó tiến sĩ không hữu nghị

Nếu sau này xuống âm phủ, chắc chắn thằng Hân và tôi cùng bị quỉ sứ cưa tay. Trong mỗi tiết toán, đứa nào làm xong trước phải vo viên bản nháp rồi búng lên bàn trên cho thằng Bằng. Biết làm việc đó là sai trái, nhưng chúng tôi không nỡ bỏ bạn lưu ban.
Tháng trước thằng Hân được xếp thứ nhất, tôi xếp thứ nhì, thằng Bằng bị xếp thứ 49. Cả lớp có 50 học sinh. Tháng sau thằng Hân và một thằng nữa đạt điểm bình quân 9,1 nên tôi bị xếp thứ ba. Đem sổ điểm về nhà, tôi bị bố mắng như tát nước vào mặt, bắt tôi viết một bản quyết tâm thư phải giành lại vị trí thứ nhì vừa bị mất. Còn bên nhà thằng Bằng lại vui như hội. Nó được xếp thứ 44. Mẹ nó đi mua con gà về làm bữa liên hoan đứa con vừa nhích lên được năm bậc. Ngày chủ nhật bố nó đưa nó đi chụp ảnh và xem chiếu bóng. Cả nhà thằng Bằng không ai biết rằng tháng ấy trong lớp có những bẩy thằng bị điểm bình quân 3,9 nên không thằng nào bị xếp thứ 50. Dù sao thì hạng thứ 44 cũng đem lại niềm vui y như thật và một vài niềm vui gần như thật trong gia đình thằng Bằng. Số là một hôm thằng Bằng chạy như ma đuổi giơ cao quyển sổ liên lạc gia đình về nhà khoe với bố mẹ nó vừa được điểm 10. Chỉ cần nhìn thấy con số 10 hiếm hoi ấy, bố thằng Bằng đã nắm chặt hai tay phóng thẳng lên trời như lúc nhìn thấy Cao Cường sút tung lưới đội Công an Hà Nội trong vòng chung kết. Mẹ nó hối hả đi chợ. Lại một con gà chết oan, vì cái điểm 10 ấy là điểm 10 thể dục. Hôm ấy có đoàn cán bộ liên ngành của Sở thể thao và Sở giáo dục về kiểm tra phong trào rèn luyện thân thể của nhà trường. Chúng tôi biểu diễn rất đúng và đều 36 động tác của bài thể dục buổi sáng. Đoàn cán bộ hết lời ca ngợi, ông hiệu trưởng sướng nở mũi hạ lệnh cho giáo viên thể dục thưởng cho mỗi đứa chúng tôi con 10 đồng hạng.
Số thằng Bằng có quí nhân phù trợ. Mỗi học kỳ bố mẹ nó lại đến nhà cô giáo vặt đầu vặt tai xin cô nâng điểm để hết học kỳ II nó được lên lớp. Nó leo được lên cấp hai, bố mẹ nó càng phải chi nhiều phong bì cho Nhà các nhà giáo Việt Nam, ngày Tết, ngày Quốc khánh, ngày Quốc tế Phụ nữ, vì mỗi lớp có nhiều thầy cô, mỗi thầy cô chỉ dạy một hai môn và mỗi lớp lại có một giáo viên chủ nhiệm.
Thằng Bằng đã kém về toán, còn về văn nó cũng chẳng hơn cái tài làm toán. Thầy giáo hỏi về gia đình cô Kiều, nó ấp úng trả lời: "Bố cô Kiều lúc ở nhà tên là Vương Ông, lúc ra làm quan dân làng gọi là Vương Quan."!!! Tả một buổi đi tuần hành cổ động cho đại hội hợp tác xã, nó viết rất nghiêm chỉnh những gì tai nghe mắt thấy: "Chúng tôi đánh trống ếch, vừa đi vừa hô khẩu hiệu ầm làng, đi đến đâu chó cắn đến đấy. Được một vòng chúng tôi giải tán, ông chủ nhiệm bảo chúng tôi ngày mai lại đi nữa. Về đến nhà, tôi mở đài Trung Quốc nghe Tây Du ký, rồi ngủ lăn quay lúc nào không biết". Một lần làm bài văn về trận tiêu diệt máy bay Mỹ, thằng Bằng cứ thấy sao viết vậy: "Thằng Con Ma trúng một phát cao xạ hộc một tràng khói ra đằng đít lao phọt xuống cánh đồng."!!! Khi trả bài, cô giáo phải nhắc nhở cả lớp: "Hộc là kêu rống lên và cũng có nghĩa trào ra từ miệng nên không ai viết "hộc ra đằng đít". Tràng là những vật cùng loại xâu vào với nhau như "tràng hạt", hoặc nhiều âm thanh phát ra liên tục như "tràng súng máy", "tràng pháo vỗ tay", vì thế không viết "tràng khói" mà chỉ viết "dải khói". Không ai viết "đít máy bay" mà chỉ viết "đuôi máy bay". Phọt là bật mạnh ra thành tia như "phọt máu", nên không viết "máy bay rơi phọt xuống cánh đồng"." Thì ra nó viết có một câu mà nhầm đến bốn từ. Anh em trong lớp cứ chê nó là ông Liên Xô viết tiếng Việt Nam. Ấy thế, nhờ chiến thuật phong bì, thằng Bằng vẫn lên mỗi năm một lớp.
Đến lớp 9, dưới trướng một giáo viên chủ nhiệm "bôn" chính hiệu, thằng Bằng bị lưu ban không được lên lớp 10. Ông hiệu trưởng sau khi nhận được thư tay của ông phó trưởng Ty giáo dục - chú thằng Bằng - cố thuyết phục ông giáo viên chủ nhiệm cho thêm điểm để thằng Bằng được lên lớp. Ông giáo viên chủ nhiệm vì cái tội cứng đầu cứng cổ nên bị đá từ nội thành về đây, nhưng chứng nào vẫn tật ấy, trả lời thẳng thừng: "Tôi là đảng viên. Đảng không dạy tôi làm hàng giả. Đảng dạy tôi phải cung cấp cho tổ quốc xã hội chủ nghĩa những người có tài thực sự, chứ không phải là một lũ ngu dốt có đầu đủ văn bằng". Ông ta quên mất rằng thằng Bằng thuộc dòng dõi 5C (Con Cháu Các Cụ Cả). Ông nội nó đã đi cắm cờ từ ngày Việt Minh cướp huyện. Bố nó chỉ là anh hoạn lợn được tuyển vào làm cung ứng ở công ty thực phẩm, rồi leo dần lên tới phó giám đốc kiêm bí thư đảng ủy công ty. Cô nó lấy một ông phó giám đốc sở, còn một cô nữa lấy ông vụ trưởng - con trai ông phó bí thư tỉnh ủy. Cô út nó lấy ông trưởng ban tổ chức chính quyền. Thế là chú nó làm đầy đủ thủ tục cho nó chuyển trường lên lớp 10, còn ông hiệu trưởng bị đá hất lên phòng chuyên môn, và ông giáo viên chủ nhiệm nhận ngay được quyết định đi xây dựng trường cấp II ở vùng kinh tế mới. Năm sau thằng Bằng tốt nghiệp lớp 10 và được chọn đi học ở Liên Xô. Lúc đó bọn thanh niên chúng tôi lần lượt đi bộ đội. Nhiều đứa đã bỏ xác ở chiến trường miền Nam, còn những đứa trở về, đứa cụt chân, đứa cụt tay. Tôi là thằng lính may mắn nhất, giữ đủ càng đủ gáo, chỉ phải đem cái bụng báng, một vết sẹo ở bắp đùi và một vết sẹo dọc sống lưng.
Tôi về đến làng đúng lúc nhà thằng Bằng dựng rạp, nhạc xập xình đinh tai nhức óc. Tôi hỏi cậu hàng xóm mới biết bố thằng Bằng khao cái phó tiến sĩ của con trai. Tôi vẫn không một ngày bước chân qua ngưỡng cửa trường đại học, nên cứ thấy ông phó tiến sĩ nào là bái phục ông phó tiến sĩ ấy. Một hôm thằng Hân xuống đơn vị an dưỡng thăm tôi, nghe tôi khoe thế là làng ta có phó tiến sĩ rồi, thằng Hân phá lên cười:
- Cái huân chương mày được thưởng ở chiến trường có bao giờ mày đeo mặt trái ra ngoài không?
Tôi hỏi lại:
- Thế là thế nào?
Thằng Hân vỗ đánh độp vào vai tôi:
- Mày đi đánh nhau dài ngày quá nên mục cả đầu óc rồi. Ở đời có dăm bảy loại phó tiến sĩ. Phó tiến sĩ Bằng mày học với nó mày đã biết. Tao đã ở Liên Xô với nó, tao biết. Phó tiến sĩ hữu nghị ấy mà.
- Sao lại phong cho nó là phó tiến sĩ hữu nghị?
- Nó có học hành gì đâu. Bố mẹ nó gửi hàng sang, nó chạy về các tỉnh bán đi, rồi mua a-na-gin, B12, áo bay, dây may-xo gửi về. Đến khi làm luận án, nó thuê một thằng viết. Thằng cha này học gạo lắm, luận án về thằng Bờm. Thằng Bằng lại nhờ tao dịch. Các thầy Nga biết quái gì là cái quạt mo, biết gì là con chim đồi mồi, chẳng lẽ lại tự nhận là không biết, nên cứ "đa đa" hoài. Còn ông thầy phản biện, thằng Bằng lo lót trước rồi. Phong cho chúng ta một phó tiến sĩ, người Nga có mất cái gì. Lương phó tiến sĩ mình cứ è cổ ra trả, còn họ được thành tích đã đào tạo cho mình bao nhiêu phó tiến sĩ.
Tôi vẫn ngờ ngợ cái điều thằng Hân vừa nói. Sau này cánh đi Liên Xô về kể vanh vách "thành tích" của thằng Bằng tôi mới tin. Và cũng từ chúng nó tôi mới biết thằng Hân cũng là phó tiến sĩ mà chẳng bao giờ nó khoe với tôi cả. Thằng Bằng vẫn chưa nhận công tác. Những ngày kỷ niệm Cách mạng tháng 10, ngày sinh của Puskin, Gorki, bao giờ thằng Bằng cũng có hàng loạt bài dàn hàng ngang trên các báo. Lúc đầu tôi đọc rất hào hứng, nhưng vài bài sau tôi chỉ thấy toàn các ông Ốp, Ép, Xki... nói, chẳng thấy thằng bạn học cùng lớp tôi nói bao giờ. Tôi ôm một tập báo đến đưa cho thằng Hân mà bảo: "Thế này là thế nào?". Thằng Hân cười hì hì: "Phó tiến sĩ thứ thiệt thường nói theo dòng suy nghĩ của mình, còn phó tiến sĩ hữu nghị thì ở Liên Xô nói chuyện Việt Nam, về Việt Nam nói chuyện Liên Xô. Đây, mình đọc cho cậu một bài báo ở Văn học Xô Viết, cậu xem có giống bài của ông Bằng nhà ta không nào".
Tôi rút một tờ báo cho thằng Hân nhìn lướt qua đầu đề, thằng Hân với tay lên giá sách lục chồng báo cũ rút ra một tờ rồi dịch thẳng sang tiếng Việt cho tôi nghe. Thì ra ông phó tiến sĩ hữu nghị của tôi đã "thuổng" bài báo ấy rồi mông má lại, ký tên phó tiến sĩ Chu Hữu Bằng.
Có một thời sách báo tiếng Nga tràn ngập lãnh thổ nước ta. Lúc đó, những người thạo tiếng Nga chưa nhiều lắm. Một số người khác phải dịch tác phẩm tiếng Nga sang tiếng Việt bằng bản tiếng Pháp của các nhà xuất bản bên Nga phiên âm các danh từ riêng theo cách phát âm của Pháp. Do đó, phó tiến sĩ Chu Hữu Bằng giữ độc quyền với nhà xuất bản "Cây đề" về dịch các tiểu thuyết tiếng Nga. Ký xong một hợp đồng, nó gọi một số sinh viên đến dịch, rồi đứng chung tên. Sau này nhiều hợp đồng, nó xé lẻ từng quyển ra làm nhiều phần, rồi thuê sinh viên mỗi đứa dịch một phần. Bói rẻ còn hơn quẻ không, các sinh viên lao vào dịch như điên, lại hoạt động đơn tuyến với ông phó tiến sĩ, nên thằng nào cũng tưởng chỉ có một mình giúp đỡ dịch giả mà thôi. Để thiên hạ biết mình ở Nga về, tên các nhân vật trong tiểu thuyết, Bằng phiên âm theo đúng giọng Nga đủ cả tên bố và họ. Đọc sách của dịch giả Chu Hữu Bằng, tôi đến phát nhức đầu về cái tên người dài dằng dặc. Nói có sách, mách có chứng, tôi xin trích trong cuốn "Tình yêu đôi ngả" một đoạn như sau:
"Ông Phê-đô Phê-đô-rô-vi-trư A-la-ba-mốp nói như hét vào tai ông I-van Xéc-ghêi-ê-vi-trư Bơ-la-kha-nốp:
- Ông I-van Xec-ghêi-ê-vi-trư, thằng Nhi-cô-lai nhà ông đánh thằng A-lếch-xây nhà tôi thâm tím cả mặt mũi rồi.
Ông I-van Xéc-ghêi-ê-vi-trư Bơ-la-kha-nốp vội trả lời:
- Ông Phê-đô Phê-đô-rô-vi-trư A-la-ba-mốp ạ, thằng Nhi-cô-lai nhà tôi rủ con On-ga A-lếch-xan-đrê-ép-na, con gái ông A-lếch-xan-đơ Mi-tô-lô-vi-trư Ba-cu-lin đi nhảy. Thằng A-lếch-xây nhà ông đến gọi con On-ga A-lếch-xan-đrê-ép-na ra thư viện đọc sách. Thấy hai đứa đang nhảy, thằng A-lếch-xây nhà ông cà khịa, thụi vào ngực thằng Nhi-cô-lai nhà tôi, tất nhiên thằng Nhi-cô-lai phải ứng đạp lại vào bụng thằng A-lếch-xây nhà ông..."
Toàn những vi trư là vi trư, tôi chịu chẳng tài nào hiểu được thằng vi trư nào đánh thằng vi trư nào đau hơn. Ai bỏ tiền ra mua quyển "Tình yêu đôi ngả" những 200 trang chỉ đọc được 150 trang truyện, còn phải trả không 50 trang toàn những vi trư là vi trư, như vớ phải bó rau muống có quá nhiều cuộng vậy.
Ít lâu sau cánh đi Nga lục tục kéo về, có thằng hiếu học đóng gói cả một tủ sách văn học hiện đại Nga. Thế độc quyền của Bằng bị mất, những vi trư của Bằng không được những người mê sách đọc nữa. Các nhà xuất bản thi nhau dịch tiểu thuyết Nga, các sinh viên nhảy ra ăn riêng đỡ phải bánh đa bẻ đôi tiền nhuận bút. Thằng Bằng đâu có chịu. Mỗi khi nghe thấy một nước mới nổi lên giành độc lập, hoặc là năm tròn kỷ niệm ngày thành lập nước nào, thằng Bằng đều viết thư sang Liên Xô nhờ lùng các loại sách Nga viết về nước ấy gửi về. Vì thế nhân ngày nhân dân Mêlatăngca nổi lên giành độc lập, Bằng phóng ngay sang nhà xuất bản "Cây đề" in một tập thơ Mêlatăngca. Đấy là một tập thơ Mêlatăngca do một người Pháp trước làm ở phủ toàn quyền Mêlatăngca sưu tầm và dịch lại. Khi đoàn nhà văn Tiệp Khắc sang Paris, anh phiên dịch chộp lấy và đem của lạ về Tiệp Khắc. Một tay trợ lý báo chí đại sứ quán Ba Lan ở Tiệp Khắc lại dịch sang tiếng Ba Lan. Một sinh viên Ba Lan du học ở Liên Xô lại dịch sang tiếng Nga, và đến bây giờ thằng Bằng của chúng tôi vớ được của độc này liền chuyển sang tiếng Việt với lời chú thích dưới tựa đề "dịch từ nguyên bản tiếng Mêlatăngca".
Xin trân trọng mời các bạn nhấm nháp tý công trình dịch thuật của ông phó tiến sĩ hữu nghị của làng tôi:

Ôi lựu đạn!
Ta sinh trong vòng tay nàng
Ôi lựu đạn!
Tiếng nói đầu tiên ta gọi tên nàng
Ôi lựu đạn!
Dù vượt đỉnh Himalaya tuyết phủ
Dù vượt sóng dữ Thái Bình Dương
Dù vượt rừng Amazone bạt ngàn
Ta quyết nắm tay nàng
Ôi lựu đạn!
Mỗi cánh hoa là của nàng
Mỗi ánh trăng là của nàng
Mỗi tiếng chim hót là của nàng
Mỗi dòng suối trong là của nàng
Ôi lựu đạn!
Trên sa mạc mênh mông
Ta viết tên nàng lên cát trắng
Lựu đạn! Ôi lựu đạn!

Tiếp...

Tôi đem tập thơ Mêlatăngca đến hỏi thằng Hân: "Thơ tầm cỡ quốc gia gì mà ì ạch như...". Hân lắc đầu trả lời không biết.
Tôi vặn lại: "Tại sao phó tiến sĩ mà không biết?". Hân mỉm cười: "Cái thằng nào khoe cái gì cũng biết chính là cái thằng chẳng biết cái gì đến đầu đến đũa cả. Mình chưa được tìm hiểu về nền văn học Mêlatăngca, thằng Bằng mù tịt tiếng Mêlatăngca. Cái giọng này đúng là của một tay phiên dịch người Nga dịch thơ Mêlatăngca từ một tiếng thứ ba, thằng Bằng cứ thế dịch sang ngang từ tiếng Nga ra tiếng Việt".
Dù phó tiến sĩ Hân không biết, nhưng sớm hay muộn trên mảnh đất này phải có người biết.
Một chiếc xe Mécxêđét đen bóng, cắm lá cờ xanh lưỡi liềm trắng đeo biển số NG (ngoại giao) nhẹ nhàng dừng bánh trước cửa nhà xuất bản "Cây đề". Hai người đàn ông da nâu mũi cao mắt đen mặc âu phục, cra-vát cổ cồn nên gót giầy đến phòng thường trực. Người dong dỏng cao đưa danh thiếp in chữ phủ kim nhũ cho cô thường trực và đề nghị được gặp ông giám đốc. Lần đầu tiên được hai vị khách nước ngoài đến thăm, ông giám đốc vốn người kỹ tính bèn mời ông phó giám đốc và bộ tứ lên cùng tiếp khách ở phòng khách sặc mùi ẩm mốc vì bị đóng cửa lâu ngày.
Người da nâu trẻ tuổi khẽ cúi đầu chào rồi nghiêng bàn tay về phía người to béo đang móc túi lấy danh thiếp. Anh ta nói tiếng Việt kiểu "com co cha co gio" của bà con làng Phùng:
- Báo cáo các đồng chí, đồng chí Mohamét Ali, tùy viên văn hóa sứ quán Cộng hòa Mêlatăngca xin phép được làm việc. Còn tôi trước đây là sinh viên Trường đại học tổng hợp, sau khi tốt nghiệp ở lại làm trợ lý báo chí.
Các vị phụ trách nhà xuất bản chuyền tay xem danh thiếp in hai mặt của hai vị khách. Ông tùy viên nói đến đâu, trợ lý báo chí dịch lưu loát đến đấy. Đại ý là Đại sứ Cộng hòa Mêlatăngca vô cùng xúc động trước việc nhà xuất bản "Cây đề" đã giới thiệu nền văn học Mêlatăngca đến với bạn đọc Việt Nam, nhưng rất tiếc người dịch không thông thạo tiếng Mêlatăngca, nên có một vài sai sót đáng tiếc. Trong tập thơ có 4 bài dân ca, chứ không phải thơ của ông Anonyme. Tiếng Mêlatăngca anonyme nghĩa là khuyết danh, còn Balabadin El Khêốp không phải là người Mêlatăngca. Ông là thủy thủ nước Alibaba bị đắm tàu giạt vào một hòn đảo của chúng tôi được một gia đình đánh cá chăm sóc, trước khi về nước ông làm bài thơ này tặng nhân dân hòn đảo. Còn Sablamêca là nhà thơ nước Sêhêgarat, trong chuyến đi thăm Mêlatăngca, ông làm bài thơ Xứ sở tình yeu tặng nhân dân chúng tôi. Bài Grênađa là của Haipha Camay chứ không phải Gaipha Cômai như người dịch đã giới thiệu (ông trợ lý không biết trong tiếng Nga không có chữ H và chữ O tiếng Nga lúc đọc là O lúc đọc là A). Grênađa là quê hương của nhà thơ Haipha và cũng là căn cứ đầu tiên của nghĩa quân Mêlatăngca, các bản dịch tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga, Grênađa đều có nghĩa là lựu đạn. Việc lầm lẫn đó gây cho bạn đọc ngộ nhận nhân dân Mêlatăngca thích cầm lựu đạn từ khi mới đẻ, đầu óc lúc nào cũng nghĩ đến lựu đạn, đi đến nước nào cũng giắt theo lựu đạn. Nhân dân Mêlatăngca vốn yêu hòa bình nên đã chọn quốc kỳ nền xanh hòa bình, giữa có vành trăng lưỡi liềm trắng. Vì thế sứ quán Mêlatăngca yêu cầu nhà xuất bản nên có bài đính chính trên báo.
Ông giám đốc nhà xuất bản "Cây đề" sợ toát mồ hôi, huyết áp tăng vọt lên 220/150. Chắc chắn khoản viện trợ 1000 tấn dầu ô-liu và 200 tấn quả chà là của nhân dân Mêlatăngca tặng nhân dân Việt Nam khó có thể chuyển giao đúng hạn định. Các vị giám đốc nhà xuất bản "Me Xanh", "Chép hóa rồng", "Hoa Phượng" được một phen hú vía, vội phanh gấp các tập thơ Vênêduêla, Côstarica, Panama của phó tiến sĩ Bằng "dịch từ nguyên bản" để tránh hậu họa.
Từ đó phong trào giải phóng dân tộc của các nước chậm phát triển ngày càng một dâng cao, nhưng chẳng báo nào, chẳng nhà xuất bản nào dám đặt bài cho thằng Bằng viết nữa. Món hàng của thằng Bằng không bán cho ai được, ai cũng sợ ông phó tiến sĩ hữu nghị lại tiếp tục diễn cái vở không hữu nghị. Người ta quên dần phó tiến sĩ Chu Hữu Bằng, mỗi khi nhắc đến vị ấy, bạn bè chỉ nhắc đến chuyện vi trư và chuyện Ôi lựu đạn. Ấy thế lại vui như nghe chuyện tiếu lâm vậy.
Hôm qua, tôi ở trại an dưỡng về thăm quê. Bên nhà Bằng đèn điện sáng choang, nhạc xập xình đinh tai nhức óc. Bố mẹ Bằng ta mở tiệc tiễn ông phó tiến sĩ đi du lịch tự túc sang Nga. Nghe đâu mấy đứa con nhà ông hoạn lợn đi xuất khẩu lao động đã ở lại Matxcơva mở hiệu đặc sản. Cửa hàng ấy còn là trung tâm thu mua kimônô, son Thái, bò nhàu, bò mưa ở trong nước gửi ra và cũng là trạm trung chuyển thuốc tây, vòng bi, bàn là, súng hơi, đồ nhôm về nước. Tôi chắc chắn thằng Bằng sẽ ở lại tiếp tục hoạt động không mệt mỏi cho tình hữu nghị giữa các dân tộc trên lĩnh vực trao đổi hàng hóa giữa các nước Đông Nam Á và Cộng hòa liên bang Nga.
Chúc phó tiến sĩ làm ăn tấn tới, không bị trúng quả tù mù "hộc lên một tràng khói ra đằng đít, lao phọt xuống cánh đồng".

Hai mươi năm rồi tôi mới gặp lại anh Th. Gặp nhau hàn huyên đủ điều. Giờ, anh và gia đình định cư ở Kiev-thủ đô Ucraina. Anh là giáo viên dạy tiếng Việt duy nhất tại một ngôi trường duy nhất tại Ucraina (và có lẽ duy nhất trên thế giới nữa) có chương trình dạy tiếng Việt cho học sinh bản địa. Anh bảo học sinh anh ngoan lắm, hát múa bài Trống cơm thuần thục, đi thi văn nghệ toàn thành phố đoạt không biết bao nhiêu là giải. Anh kể anh và gia đình anh tùng tiệm vừa mua được căn hộ 62 mét ở thủ đô, anh còn kể rằng hội bạn sang cùng năm hầu như ở lại hết, chẳng mấy đứa về Việt Nam...Tôi nhìn mái đầu đen nhưng nhức của anh mới nhuộm, cái cằm đầy râu trắng chưa kịp cạo...và chợt nhớ đến một mùa đông 20 năm trước của thời sinh viên.Tôi bảo:"Em vẫn còn giữ được những bức ảnh anh em mình tự chụp và rửa ở Kiev, trên ảnh nào cũng có chữ Kiev to tướng do em viết". Anh hơi ớ người ra một chút...

Đó là kỳ nghỉ đông năm thứ nhất, đầu năm 1986, chúng tôi được nhà trường cho đi nghỉ ở Kiev. Ban ngày đi tham quan, tối về ký túc xá trường anh hí húi rửa ảnh. Ngày xưa, cánh sinh viên có cái thú mua máy ảnh, chụp rồi tự phóng ảnh tại nhà. Anh nào tầm tầm thì kiếm cái KIEV, còn tay nào máu me hơn thì cố sắm một con ZENIT là "đỉnh" lắm rồi. Ngoài ra phải nghiến răng kiếm thêm cái bachok để rửa phim, rồi đèn đỏ, rồi máy phóng, khay đựng thuốc hiện, thuốc hãm...tất cả phải đầy đủ lệ bộ.


Phim chụp(đen trắng) thường mua loại Svema của Liên xô, anh nào sang thì kiếm đâu đó được ORWO của Đông Đức, thuốc hiện, hãm, giấy ảnh...bán ê hề ở các cửa hàng. Những hôm nào làm ảnh là phải chui vào toa lét, hoặc nhà tắm, tắt hết điện để tráng phim. Xong rồi vào nhà thực thi việc in phóng ảnh. Các cửa sổ đều bị bịt kín, không cho bất cứ ánh sáng nào lọt vào phòng. Cậu Tây cùng phòng cũng được nói khó đi chơi đâu mất. Cho phim vào máy phóng, cuộn từng tí một để chọn kiểu, rồi điểu khiển máy lên xuống, xoay ống kính sao được ảnh rõ nét nhất. Đoạn, bấm đèn rọi và lẩm nhẩm đếm để lấy cữ và dùng kẹp nhúng tờ giấy ảnh vào khay thuốc hiện, rồi cho vào khay thuốc hãm. Muốn ảnh có chữ thì dùng bút viết lên một tấm kính, xong rồi đặt nó lên trên tấm giấy ảnh. Các bức ảnh mà tôi chụp tại Kiev mùa đông đầu năm 1986 đêucó những chữ to cồ cộ do mình tự viết để kỷ niệm. Bây giờ, thời công nghệ số nhìn lại những bức ảnh thời đó, thấy thật ...đáng thương. Cũng cần nói thêm là một bộ đồ làm ảnh thời đó khá đắt, khoảng mấy trăm rúp. Vậy nên trong mỗi "đơn vị", thông thường chỉ có 1 đến 2 bộ là cùng, ai cần thì đến mà mượn của nhau.Thời sinh viên rỗi rãi, đông bạn bè đi chơi, suốt ngày chụp rồi lui cui rửa ảnh. Lạ một điều nghiệp dư là vậy, thế như cái đống tùm hum ảnh tự chụp vác về đã mười mấy năm mà đố có cái nào bị ẩm mốc, hư hỏng...
Dưới đây là máy ảnh ZENIT, một thời từng là mơ ước của nhiều người:


Thời Liên xô đầu cải tổ, ảnh chụp trong các Atele chủ yếu là ảnh đen trắng. Có lần chúng tôi đi chụp ảnh kỷ niệm với một tay thực tập sinh Cuba ở hiệu ảnh gần nhà. Máy chụp trông to tướng, có ray để chỉnh tiêu cự. Hệ thống đèn có thể nói là khá tuyệt, rọi trên đầu, lấy ánh sáng ven... Ảnh chụp ra, trông không khác gì chụp ở... hiệu ảnh Quốc tế phố Hàng Khay đầu bảng Hà Nội. So với các tấm ảnh cây nhà lá vườn, đúng là một trời một vực.

Công bằng mà nói, thời này cũng đã có ảnh màu, nhưng chủ yếu là để chụp phục vụ khách du lịch tại các địa danh nổi tiếng như Quảng trường Đỏ, quảng trường Ermitazh ở Len...Không hiểu sao các ảnh chụp thời đó đều thiên đỏ, để vài năm thì nó lại hơi ngả xanh. Còn ở Matxcơva, lab ảnh đầu tiên xuất hiện vào khoảng năm 1987, trên Đại lộ Kalinin, gần chỗ giao với phố Arbat cũ. Lab này là của hãng AGFA, lúc nào cũng chật ních. Năm 1988,tôi đưa một cuốn phim đến tráng rửa mà phải ngồi chờ đến gần 30 phút mới tới lượt. Nhưng, tư bản giãy chết có khác, ảnh rửa ra trông sắc nét rõ ràng, giấy lụa cầm mát cả tay...Sau này, các cửa hàng photolab mở ra nhiều hơn, đánh tan sự độc quyền của cửa hàng nọ trên Đại lộ Kalinin.

Anh Th. kể đầu thập niên 90 quân Việt Nam hốt tiền ở bên đó nhờ mở các lab ảnh. Bây giờ thì đã chững lại rồi.Tôi bảo anh thỉnh thoảng nhớ về nước đấy nhé để anh em còn gặp nhau. Chứ không lại vèo cái 20 năm nữa, lụ khụ hết cả, cái ảnh ta chụp ở Kiev năm nào chắc cũng hỏng bố nó mất.

Cái dạo đang học dự bị tiếng ở Thanh xuân, cả lũ mày mò tập nhảy, không thì sau này sang bên nớ, không biết nhảy thì...quê lắm. Một cậu cùng lớp khá sành sỏi, quyết dạy nhảy cho chúng tôi. Nó tha cái đài Philips một cửa đến, bật nhạc xập xình và bắt chúng tôi tập...đi chéo chân theo hình quả trám.Sau khi đã thành thạo, nó lại bắt chúng tôi nhún vai, ngoáy tay tít mù và ngúc ngắc đầu. Rồi cả bọn cũng dần dần quen, thỉnh thoảng lại tụ tập bật đài lên để nhảy trên tầng 4 Khu ký túc xá Thanh xuân.
Ở Liên xô, không biết các nơi khác thế nào, chứ loanh quanh mấy trường mà tôi có dịp mò sang chơi ở Mát đều có nơi nhảy nhót cho sinh viên vào các tối thứ bảy hàng tuần. Nơi tổ chức Discoteka thường là các hội trường của Ký túc xá sinh viên. Ở trường MGMI, đó là Câu lạc bộ, nằm trong khoảng nối của 2 tòa nhà 16 tầng.Tầng một của các ký túc xá thường hay có thêm Phòng Lênin nữa, nhưng chẳng ai vào đó để bật nhạc xập xình và nhảy nhót cả.Tối thứ bảy, cả ký túc xá nhộn nhạo, các nữ sinh ăn mặc diêm dúa, mát mẻ, các sinh viên ngoại quốc ăn mặc đồ hiệu "tư bổn" lũ lượt kéo nhau đi Discoteka. Thập kỷ 80, muốn nhảy nhót toát mồ hôi thì đã có Modern Talking, C.C.Catch, Joy và Laskovyi Mai, Mirazh và các bản nhạc trẻ trung, sôi động của Belousov, Malikov...Còn muốn ôm nhau lắc lư thì các sàn Diskoteka thời đó hay mở các bản ballad nhẹ nhàng của Scorpions hoặc đôi bài của Modern Talking trong đĩa nhựa Sovremenyi razgovor. Còn một bản nữa, rất được các điểm Discoteka ưa chuộng vì vừa nhảy, vừa có thể gào theo phần điệp khúc cực "phê'. Đó là bản Suzana do Andriano Celetano-ca sĩ và diễn viên người Ý biểu diễn...
Chúng tôi hay đi nhảy nhót ở mấy chỗ bình dân này, sinh viên vui vẻ là chính, chẳng tốn đồng nào. Nhưng có lần nọ, một anh năm trên "mở mắt" cho mấy thằng khi dắt lên một sàn trên Đại lộ Kalinin. Úi chao, đúng là hoa cả mắt. Vừa đẹp, vừa "xịn" lại vừa đắt hoa cả mắt vì tiền đồ uống. Tối qua, tôi ngồi ở một bar có sàn nhảy khá đẹp tên Sailing ven bờ Nha Trang, Tây ta đông vui nhộn nhạo, chợt nhớ đến cái vũ trường to tướng ngày xưa mình được đi giải ngố. Ngày nay thấy mọi chuyện trở nên "phình phường", nhàn nhạt, chứ ngày đó, lọt vào đó như lọt vào...thế giới phương Tây.
Ở các ký túc xá công nhân, anh chị em ta cũng rất mê nhảy nhót. Công thức một bữa vui bên đó là Nhậu+Xếp gọn hiện trường và nhảy. Nhạc nhẽo ở các ốp thường là Boney M, ABBA(ở nhà nghe quen rồi mà), Sekret Service, OTTAWAN, Star on 45 (chuyên chơi liên khúc các bản của The Beatles), sau này có thêm Modern Talking và các các đĩa như đã nhắc ở trên. Nếu quên nhắc đến nhạc Ý là một sai lầm lớn. Chị em rất thích nhảy trên nền nhạc Ý. Còn nhớ ngày đó, đôi song ca chồng thấp vợ cao Albano và Romina Power đang nổi đình đám, rồi còn Richie e Povery-chị em gọi nôm na là đĩa Giàu nghèo, cả Pupo nữa đĩa bán ê hề...Có một bài hát về con vịt thì phải, tên tiếng Nga là Tanhets kva-kva (hình như của đôi vợ chồng nọ?) được chị em chế thành một điệu nhảy tập thể hết sức vui nhộn, hầu như đến thành phố nào cũng thấy chị em xếp hàng dài, nhún nhảy, vẫy cổ tay, xoay mấy vòng rất ngộ...
Mang tiếng đi Tây nhưng hành trang nhảy nhót của mấy thằng bọn tôi mang về nước cũng quanh đi quẩn lại mấy món như thằng bạn ngày xưa ở Thanh Xuân dạy dỗ, tức là cũng chỉ biết ngúc ngắc đầu, nhún vai, chân cẳng nhún nhảy khi nghe nhạc "bốc", và khi nghe nhạc nhẹ nhàng cũng biết tóm eo ai đó mà dìu và không mắc lỗi dẫm giày lên chân của "đối tác".
Chẳng biết các bác khác có ai ngố như bọn tôi không?

Bộ "sưu tập" tiền to của Nga La Tư - Liên Xô - Nga

Đồng 100 rub năm 1910
http://img.rian.ru/images/5206/19/52061904.jpg

Đồng 500 rub năm 1912
http://img.rian.ru/images/5206/19/52061933.jpg

Đồng 1000 rub năm 1923
http://img.rian.ru/images/5206/20/52062014.jpg

Đồng 100 rub năm 1991
http://img.rian.ru/images/5206/21/52062115.jpg

Đồng 5000 rub năm 1992
http://img.rian.ru/images/5206/22/52062206.jpg

Đồng 10000 rub năm 1992
http://img.rian.ru/images/5206/23/52062302.jpg

Đồng tiền 5000 rub đang lưu hành ở Nga
http://img.rian.ru/images/5206/25/52062553.jpg

Trong bài "Nghe nhìn thời cải tổ" của topic này có đoạn sau:

"Cũng trong những năm cải tổ, người dân Liên xô được tiếp cận với các tác phẩm điện ảnh phương Tây khá sớm, chỉ sau bà con tư bản có... vài năm. Năm 1987,tôi đứng xếp hàng gần 1 tiếng ở rạp Vacsava kiếm vé xem Gahdi (Oscar 1982) và lấy làm hỉ hả dù xem nặng nề suốt gần 3 tiếng đồng hồ. Quả bom tấn Die Hard-2 (tên Nga là Krepki Oreshek-2)của Bruce Willis gây nên một cơn sốt ở rạp Rossia nằm gần quảng trường Pushkin, lúc nào qua đó cũng thấy một hàng dài rồng rắn xếp hàng bất kể trời băng tuyết.Hình ảnh này chúng ta còn gặp lại vào năm 1988- năm người Mỹ khai trương nhà hàng Mắc Đônan đầu tiên ở Liên xô tại một tòa nhà nằm kề Quảng trường nổi tiếng này..."

Tôi vừa tìm thấy một bức ảnh đen trắng chụp cảnh người dân Matxcơva xếp hàng rồng rắn để được thưởng thức món đặc sản phương Tây ngày đó:

Thứ bảy cộng sản

Việc tổ chức ngày Thứ bảy cộng sản do sáng kiến của những người công nhân đường sắt Mátxcơva - Kadan năm 1918, và tất nhiên Lênin rất hoan nghênh sáng kiến này. Khi đó tình hình sản xuất dọc đường sắt này đang tiến hành chậm chạp do thiếu nhân công và do lao động kém khẩn trương nên có nhiều việc cần phải làm gấp rút mà vẫn không thực hiện được

Sáng kiến của anh chị em đường sắt Mátxcơva - Kadan đã được công nhân toàn quốc áp dụng. Sau đó là nông dân, họ tham gia làm ruộng giúp những gia đình hồng quân.

Lênin gọi đó là "Sáng kiến vĩ đại"

Phong trào "Thứ bảy cộng sản" cũng lan đến Việt Nam. Dấu ấn còn lưu lại là con đường Thanh niên bên Hồ Tây do thanh niên học sinh Hà Nội lao động trong những ngày thứ bảy cộng sản (1957-1958), cải tạo con đường Cổ ngư mở rộng như ngày nay.

Nhạc sỹ Việt Nam cũng có những bài hát ca ngợi ngày Thứ bảy cộng sản. Tôi còn nhớ mấy câu mở đầu của nhạc sỹ Hoàng Hà:

Ngàn triệu người còn nghe dư âm
Muôn nhịp đồng ca chiến thắng ngân vang
Đầy tự hào của bao công nhân
Trên dọc đường sắt Mátxcơva - Kadan

Lòng rộn ràng còn nghe vinh quang
Đây là sáng kiến giai cấp công nhân
Đầy nhiệt tình cùng đi
Tham gia ngày lao động kiến thiết

Những đội ngũ cùng buớc đến công trường
Lúc lao động là cùng cất lời ca:
"Vùng lên! Hỡi các nô lệ ở thế gian"...

Ngày Thứ Bảy cộng sản được duy trì đến khi Liên Xô tan vỡ, mỗi năm 1 lần vào dịp 22-4 để tưởng nhớ lãnh tụ vĩ đại Lênin.

Những người thấm thía ngày lao động cộng sản là sinh viên, trong đó có sinh viên Việt Nam, thay vì được nghỉ học, lại phải è cổ lao động công ích (không thể trốn được). Những người công nhân cảm thấy bình thường, vì họ vẫn đi làm như ngày khác, chỉ không lĩnh lương ngày đó tôi.

Tôi có một kỷ niệm sâu sắc về ngày Thứ Bảy cộng sản:

Năm đó, công việc của sinh viên là vệ sinh dọn dẹp ký túc xá. Tay phụ trách sinh viên toàn ốp điều động, phân công công việc cho từng người. Tôi tính tìm một công việc vừa sức thì tay phụ trách gọi tôi ra phân công cụ thể. Hắn cho tôi rút thăm chọn một trong mấy công việc: Cọ toalét, quét hành lang, lau kính... Cố nhiên, tôi không thích công việc cọ toalét, vì chỉ một người đảm đương toàn bộ toalét của tầng, công việc khá nặng nhọc và ... hôi hám. Tôi "úmbala" rút đại một tờ, và trúng ngay công việc... "cọ nhà vệ sinh"

Sau này nghĩ lại: Có lẽ tay phụ trách chơi xỏ mình, biết đâu tất cả lá thăm trên tay hắn ghi cùng một nội dung: "cọ toalét" ? Tuy nhiên ngày hôm đó, không rõ bằng cách nào, tôi đã thoát khỏi công việc đó, để chuyển sang lau kính...

Bác TLV viết khá đầy đủ, em chỉ xin bổ sung tí tẹo: Ngày thứ bày Cộng sản ra đời vào mùa xuân năm 1919. Vào đêm thứ sáu rạng ngày thứ Bảy 12/4/1919 (Đây chính là xuất xứ của tên gọi Thứ bảy cộng sản), 15 đảng viên đã lao động không nghỉ suốt 10 tiếng liền, sửa chữa được 3 đầu máy hơi nước. Đây chính là cảm hứng cho bài báo của Lenin, trong đó Lenin gọi đây là "Sáng kiến vĩ đại" như bác TLV đã viết.
Bài hát của cụ Hoàng Hà lạ nhỉ, em chưa biết đến bài này bao giờ. Cụ này là nhạc sĩ của Đoàn mà.

Ngày trước ở Liên xô, các trò chơi cho trẻ con đơn điệu vô cùng (Bây giờ thì nói thế, chứ ngày trước thấy gì cũng trầm trồ, khen ngợi). Cũng phải thôi vì ở ta bây giờ đồ chơi Tàu nhiều, đẹp, giá rẻ và khá hiện đại. Chứ như ngày trước, cái thời còn bao cấp ấy, có đồ chơi Liên xô gửi về là trẻ con, và cả người lớn mừng vui xiết kể. Mà các đồ chơi nào đâu có gì đẹp, được cái là bền. Các cửa hàng Detski mir-Thế giới trẻ em bày bán các đồ chơi do các nhà máy trong nước sản xuất luôn đông đảo người mua. Vài ba con gà bằng sắt lên dây cót mổ lia lịa, dăm con lật đật đo đỏ lắc lư,vài ba cái xe đạp Druzhok 3 bánh...Nói tóm lại là toàn đồ cục mịch. Thế mà bỗng dưng Nhà máy Elechtronika sản xuất ra được một trò chơi điện tử bấm tay, phỏng theo phim hoạt hình Hãy đợi đấy nổi tiếng. Tôi còn nhớ ngày xưa ở Liên xô, mua được đồ chơi điện tử này cực khó. Nó chỉ to hơn bao thuốc lá một tẹo,hai bên có các nút bấm điều khiển. Trên màn hình có chú Sói (ngu ngốc) cầm cái rổ không, còn trên 4 cái máng có 4 mẹ gà mái thay nhau đẻ trứng, trứng rớt xuống liên tục. Nhiệm vụ của người chơi là điều khiển Sói hứng hết số trứng, nếu không trứng sẽ rơi xuống đất, nở thành gà con chạy mất. Sau này nhà máy Elechtronika còn sản xuất mấy đồ chơi có hình dạng tương tự, nhưng thay chú Sói bằng một con bạch tuộc nhiều vòi...Chỉ đơn giản vậy thôi mà nó đã ngốn của các cô cậu học sinh, sinh viên ối thời gian. Lên các phương tiện giao thông, thấy khá nhiều người chơi đồ chơi con trẻ tân tiến này. Hình như các anh chị em ta ngày xưa cũng "đánh" đồ chơi này về xứ ta để bán thì phải. Đây, hình nó đây, có bác nào đã "chơi " nó chưa?: