Tôi ra ngoài, gió tây lạnh buốt và ẩm thấp, bùn lạnh giá dưới chân thấm cả qua đế giày. Hai đại đội học binh sĩ quan đi ngược đường Moocxcaia, họ mặc những chiếc áo dạ dài và vừa nện mạnh gót giày trên dường phố, họ vừa hát vang một bài đồng ca dữ dội mà binh lính thường hát dưới thời Nga hoàng… Tới ngã tư đầu tiên, tôi để ý thấy dân vệ thành phố đi ngựa, đeo súng lục đựng trong những cái bao mới bóng nhoáng, một nhóm dân chúng yên lặng đứng nhìn họ. Đến góc đại lộ Nepxki, tôi mua một cuốn sách do Lênin viết: “Những người Bônsevich có khả năng giữ vững chính quyền được không?”, trả tiền sách bằng một con tem hồi đó dùng làm tiền lẻ. Những chuyến xe điện ì ạch chạy qua như thường lệ, hành khách gồm thường dân và binh lính, bám cả ngoài xe như làm xiếc, giá nhà làm xiếc Thiođo Sonxo có trông thấy cũng phải phát ghen lên… Dọc hè phố một dãy binh lính đào ngũ, đứng bán thuốc là và hạt hướng dương…
ở đại lộ Nepxki, trong buổi hoàng hôn ảm đạm, người ta đang tranh cướp những số báo mới ra và từng đám đông đang chen chúc nhau cố đọc những bản kêu gọi và tuyên bố của ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga, của Xô Viết nông dân, của các đảng phái xã hội “ôn hòa”, của ủy ban quân đội, những bản đo dán nhan nhản ở những chỗ tường trống và bằng một giọng hoặc là đe dọa, hoặc là nguyền rủa, hoặc van nài, kêu gọi công nhân và binh lính hãy ở đâu ở đấy và ủng hộ chính phủ…
Một chiếc xe bọc sắt di qua đi lại, còi rú vang. Ở một góc, ở mội chỗ rộng từng toán đông binh lính và sinh viên đang tranh luận. Đêm sập xuống, những chiếc đèn cách xa nhau chập chờn chiếu xuống đường, dòng người cuồn cuộn không ngừng… Petrogradnhững ngày sắp loạn lạc bao giờ cũng như vậy…
Thành phố căng thẳng, hơi có tiếng động mạnh là hoảng lên. Những nhóm Bônsevich vẫn không thấy động tĩnh gì, binh lính ở yên trong doanh trại, công nhân trong nhà máy… Chúng tôi đi xem phim ở một rạp ở gần nhà thờ Cadăng – phim chiếu là một phim Ý đầy tình tiết éo le và những cảnh lưu huyết. Ở những hàng ghế đầu có một số binh lính và thủy thủ ngồi, họ trố mắt nhìn lên màn ảnh, kinh ngạc như những đứa con nít, không sao hiểu được vì đâu lại có những cảnh tàn khốc và những vụ giết chóc diễn ra như vậy…
Từ rạp chiếu phim, tôi vội vã trỏ về viện Xmoni. Trong phòng 10 ở tầng thượng, ủy ban quân sự cách mạng họp liên minh dưới sự chủ tọa của Ladimia, một thanh niên 18 tuổi. Đi qua mặt tôi anh ta dừng lại bắt tay một cách rụt rè ngượng ngập. Rồi anh cười một cách khoan khoái và nói:
- “Pháo đài Pitoropaplopxcaia vừa sang với chúng tôi. Cách đây một phút, chúng tôi đã tiếp một phái đoàn của một trung đoàn được lệnh của chính phủ đi đến Petrograd. Binh lính nghi ngờ lệnh trên đã dừng tàulại ở Gasina và cử một đoàn đại biểu tới gặp chúng tôi. Họ hỏi: “Có việc gì thế? Có điều gì nói với chúng tôi không? Chúng tôi vừa thông qua một nghị quyết: Tất cả chính quyền cho các Xô Viết”. Ủy ban quân sự cách mạng đã trả lời họ: “Thay mặt cho cách mạng, chúng tôi gửi lời chào các anh em. Hãy ở đâu ở đấy và chờ chỉ thị của chúng tôi!”

Anh cho hay rằng mọi đường dây điện thoại đều bị cắt nhưng việc liên lạc với các nhà máy và trại lính được đảm bảo bằng đường dây quân sự…
Các liên lạc viên và các ủy viên thường xuyên đi đi về về. Ngoài cửa túc trực 12 người tình nguyện sẵn sàng mang văn thư tới những khu xa nhất trong thành phố. Một người da mặt ngăm ngăm, mặc quân phục trung úy, nói với tôi bằng tiếng Pháp: “ Mọi việc đều sẵn sàng, chỉ cần ấn vào một cái nút…”
Tôi thấy Pôtvoixki, mảnh khảnh và rậm râu, vốn không phải là quân nhân nhưng lại là nhà chiến lược của cuộc khởi nghĩa, Antonov với bộ râu đã lâu ngày không cạo và chiếc cổ sơmi cáu ghét, người phờ phạc vì thiếu ngủ, anh lính Cơrilenco, tướng ngũ doản, mặt to và lúc nào cũng tươi cười, bộ điệu hùng dũng, nói như thác chảy, anh thủy thủ râu xồm Đibenco, to lớn như hộ pháp, nét mặt bình thản. họ là những người của giờ phút lịch sử đó và của những giờ phút lịch sử sắp tới.
Dười nhà, trong phòng giấy của các ủy ban xí nghiệp, Xêratov ngồi ký phiếu lĩnh vũ khí ở xưởng quân giới của nhà nước – mỗi xí nghiệp được cấp 150 khẩu súng…Có 40 đại biểu xếp hàng chờ…
Trong phòng, tôi gặp một số lãnh tụ Bônsevich cấp thấp hơn. Một người trong bọn họ chìa cho tôi xem một khẩu súng lục nét mặt biến sắc, anh ta nói: “Cuộc chiến đấu đã bắt đầu. Dù chúng tôi có hành động hay không thì kẻ địch cũng hiểu rằng một là họ tiêu diệt chúng tôi, hai là họ bị chúng tôi tiêu diệt…”
Xô Viết Petrograd họp suốt ngày đêm. Tôi bước vào phòng lớn giữa lúc Tơroxki đang kết thúc bài diễn văn, ông nói;
- Người ta hỏi chúng ta rằng có phải chúng ta định làm một cuộc đảo chính không. Tôi có thể trả lời họ một cách dứt khoát. Xô Viết Petrograd thấy răng giờ đã đến lúc mà chính quyền phải về tay các Xô Viết. Sự chuyển giao chính quyền này phải do đại hội toàn Nga làm. Có cần phải vũ trang biểu tình hay không là còn tùy ở… Nhưng kẻ muốn chống lại đại hội toàn Nga…

“Chúng ta cảm thấy rằng chính phủ của chúng ta hiện nay là một chính phủ thảm hại và bất lực, nó chỉ còn chờ nhát chổi của lịch sử để nhường chỗ cho một chính phủ thực sự của nhân dân. Nhưng chúng ta đang cố tránh một cuộc xung đột, ngay lúc này, ngay giờ phút này. Chúng ta hy vọng rằng đại hội toàn Nga sẽ giành được một chính quyền và một uy lực dựa trên sự tự do có tổ chức của nhhan dân. Tuy nhiên, nếu chính phủ định dùng những giờ phút ngắn ngủi cuối cùng của nó – có thể là 24, 48 hoặc 72 giờ - để tấn công chúng ta thì lúc đó chúng ta sẽ trả miếng ngay lập tức bằng những cuộc phản công mãnh liệt”
Giữa những tiếng hoan hô vang dậy, ông báo tin là nhóm xã hội cách mạng cánh tả đã đồng ý cử đại diện tham gia vào ủy ban quân sự cách mạng…
Lúc rời Xmoni vào khoảng 3 giờ sáng, tôi thấy có hai khẩu pháo bắn nhanh đã được đặt ở hai bên cửa viện, ngoài cổng lớn và ở các ngả đường xung quanh viện đều có những đội tuần tra canh gác cận thận. Binsatov tới, anh ta vừa nhảy mấy bậc một lên thềm viện vừa nói: “Thôi xong viêc rồi! Kêrenxki cho bọn học sinh sĩ quan đến đóng cửa các tờ báo Người lính và Con đường của Công nhân của chúng ta. Nhưng quân ta đã kéo đến và đập nát những dấu niêm phong của chính phủ và hiện nay, chính chúng ta lại phái một số phân đội đến chiếm trụ sở của những tờ báo tư sản!” Phấn khởi, anh ta phát vào vai tôi một cái rồi chạy tuột vào trong viện…

Sáng mồng 6, tôi có việc đến gặp viên kiểm duyệt, phòng làm việc của y đặt ở bộ ngoại giao. Khắp nơi trên tường đều thấy nhan nhản những bản cáo thị tha thiết kêu gọi nhân dân giữ “Bình tĩnh”. Pôncopnicov ra hết lệnh này đến lệnh khác:
- Tôi ra lệnh cho các đơn vị bộ đội và các phân đội phải ở yên trong các doanh trại cho tới khi có lệnh của bộ tham mưu quân khu… Tất cả những sĩ quan nào tự tiện hành động không có lệnh của cấp trên sẽ bị đưa ra tòa án binh về tội phản nghịch. Tuyệt đối cấm binh lính không được thi hành những chỉ thị của những tổ chức khác…
Các tờ báo buổi sáng đăng tin chính phủ đã đóng cửa những tờ Nước Nga Mới, Lời nói Sinh động, Con đường của Công nhân và Người lính và ra lệnh bắt các lãnh tụ của Xô Viết Petrograd cùng những ủy viên ủy ban quâ sự cách mạng…
Khi đi qua quảng trường cung điện Mùa Đông, tôi thấy nhiều cỗ pháo của học sinh sĩ quan đi qua Hồng môn và đến dàn trước cung điện. Ngôi nhà đồ sộ màu đỏ của bộ tổng tham mưu nhôn nhịp khác thăờng, có nhiều xe bọc sắt xếp hàng trước cửa, ôtô chở đầy sĩ quan qua lại tấp nập… Viên kiểm duyệt vui như một đứa con nít ngồi xem xiếc. Y cho hay rằng Kêrenxki vừa đến hội đồng cộng hòa để xin từ chức. Tôi vội chạy lại cung điện Marinxki, tới nơi thì vừa lúc Kêrenxki kết thúc bài diễn văn vừa hằn học vừa đầu Ngô mình Sở, chỉ thấy toàn những lời tự biện bạch và đả kích những người chống lại hắn:
- Tôi xin kể ra đây những đoạn đặc biệt nhất trong một loạt bài đăng trên tờ báo Con đường của Công nhân của Lenin, một tên tội phạm của nhà nước hiện nay đang lẩn trốn mà chúng tôi đang cố lùng bắt… trong một loạt tuyên ngôn nhan đề Lá thư gửi các Đông chí tên tội phạm nhà nước này đã kêu gọi giai câp vô sản và quân đội thường trú ở Petrograd lại hành động như trong những ngày 16, 18 tháng bảy, y đã chứng minh rằng cần thiết phải vũ trang khởi nghĩa ngay… Hơn nữa, trong một loạt những cuộc Miting các lãnh tụ Bônsevich cũng đã lên diễn đàn kêu gọi khởi nghĩa tức khắc. Đặc biệt phải chú ý tới hoạt động của Bôrongstai Tơrotxki, hiện nay là chủ tịch Xô Viết Petrograd…
- “Tôi cần phải nói để các ngài rõ rằng cách diễn tả và lời văn trong cả một loạt bài báo đăng trên những tờ Con đường của Công nhân và Người lính, giống hệt như những bài đăng trên tờ Nước Nga mới.., Tôi nhấn mạnh vào việc đó để hội đồng công hòa rõ rằng không phải là chúng ta đương đầu với một đảng phái chính trị nào đó mà với một tổ chức lợi dụng sự dột nát về chính trị, sự ngây thơ và những bản năng tội lỗi của quần chúng, bằng mọi cách gây ra ở Nga một không khí giết chóc và cướp phá điên cuồng, là vì trong tình trạng tinh thần hiện tại của quần chúng, bất cứ một phong trào nào nổi lên ở Petrograd cũng sẽ đưa đến những cuộc thảm sát ghê gớm nhấtvà sẽ muôn đời làm ô danh nước Nga tự do…”
- “….Theo lời thú nhận của chính Unianov Lênin, kẻ đứng ra tổ chức phong trào này, cánh cực tả trong nhóm xã hội dân chủ ở Nga tỏ thái độ ủng hộ một cách đặc biệt”
Tới đây, Kêrenxki đọc một đoạn trong một bài báo của Lenin:
- Hãy thử nghĩ mà xem!... Các đồng chí Đức chỉ có một mình Lipnech mà thôi, họ không có báo chí, không có tự do hội họp, không có Xô Viết… Tất cả các giai tầng xã hội, cho tới người nông dân có ruộng ít nhất, đều chống lại tư tưởng quốc tế không thể tưởng tượng được… Tổ chức của đại, trung và tiểu tư sản đế quốc thật là đáng chú ý… Tuy nhiên, trong những điều kiện như vậy, dù phần thắng lợi mỏng manh, họ cũng đã tổ chức được một cuộc nổi dậy trong hạm đội thế mà chúng ta có hàng chục tờ báo, có tự do hội họp và chiếm đa số trong các Xô Viết, chúng ta những người quốc tế vô sản có được những hoàn cảnh thuận lợi nhất trên thế giới, lẽ nào chúng ta từ chối không ủng hộ những nhà cách mạng Đức và không khời nghĩa…
Rồi Kêrenxki tiếp:
- “Như vậy là những người tổ chức khởi loạn tự thú nhận – và điều này đối với tôi đặc biệt quan trọng – rằng hiện nay ở Nga có những điều kiện tốt nhất cho một đảng chính trị tự do hoạt động, nước Nga dưới cái chính phủ lâm thời này đứng đầu là chủ tịch Kêrenxki một người mà dưới mắt đảng đó là một kẻ tiếm quyền đã bán mình cho giai cấp tư sản…
- “Những người chủ mưu cuộc khởi nghĩa không giúp đỡ gì cho giai cấp vô sản Đức, trái lại, họ giúp đỡ cho các giai cấp thống trị ở Đức và dâng mặt trận Nga cho nắm tay sắt của Vinhem và đồng lõa (vỗ tay hồi lâu ở cánh giữa và ở vài hàng ghế cánh tả). Chính phủ lâm thời không cần biét họ hành động như vậy là có ý thức hay không, nhưng dù trong trường hợp nào chăng nữa, từ trên diễn đàn náy, với nhận thức đầy đủ về trách nhiệm của tôi, tôi liệt nhữnghành động như vậy của một chính đảng Nga vào loại những hành động phản bội nước Nga!
- “… Tôi đứng về quan điểm của cánh hữu và đề nghị lập tức mở cuộc điều tra (xôn xao) và tiến hành những cuộc bắt giam cần thiết” (ồn ào ở phía cực tả). Kêrenxki cất cao giọng: “Hãy nghe tôi nói! Trong lúc nhà nước lâm nguy, do một sự phản bội dù có ý thức hay vô ý thức, chính phủ lâm thời và trước tiên là tôi, thà chết còn hơn là để nguy hại đến sự tồn tại, danh dự và đọc lập của nước Nga…”
Vừa lúc đó, người ta đưa cho Kêrenxki một tờ giấy. “Tôi vừa nhận được tờ tuyên bố mà họ đang phát cho các trung đoàn. Nội dung như sau:

Xô Viết đại biểu công nhân và binh lính Petrograd lâm nguy tôi ra lệnh cho các trung đoàn lập tức huy động lực lượng sẵn sàng chiến đấu và chờ lệnh mới. Mọi trì hoãn hoặc từ chối không thi hành lệnh này sẽ bị coi như một hành động phản bội cách mạng.

ỦY BAN QUÂN SỰ CÁCH MẠNG
Thay mặt chủ tịch: PÔTVOIXKI – Thư ký ANTONOV

“Theo danh từ của tòa án,đây đúng là âm mưu phản nghịch nhằm kích động bọn dân ngu chống lại trật tự sẵn có, nhằm giải tán hội nghị lập hiến và dâng mặt trận cho những trung đoàn của Vinhem… Tôi cố ý dùng chữ “Dân ngu” bởi vì toàn bộ nền dân chủ có ý thức và ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga của nó, tất cả các tố chức quân đội, lương tri và danh dự của nền dân chủ, phản đối những việc làm đó.
“ Tôi đến đây không phải để cầu xin mà để nói lên lòng tin tưởng sắt đá của tôi rằng chính phủ lâm thời trong lúc này đang bảo vệ nền tự do trẻ tuổi của chúng ta, rằng nhà nước Nga mới sẽ có một tương lại xán lạn, sẽ được mọi người ủng hộ, trừ những kẻ không bao giờ dám nhìn thẳng vào sự thât.
“Nhân danh chính phủ lâm thời, tôi khẳng định rằng chính phủ chưa hề xâm phạm đến việc tự do sử dụng những quyền chính trị của người công dân. Nhưng giờ đây, chính phủ lâm thời tuyên bố: Trong lúc này, phải kiên quyết thanh toán tất cả những phần tử, những nhóm và đảng phái dám xâm phạm nguyện vọng của nhân dân Nga và dọa dâng mặt trận cho nước Đức…
“Nhân dân Petrograd nên hiểu rằng họ đứng trước một chính phủ cương quyết và có thể là cuối cùng, những người nào còn chút lương tri, lương tâm và danh dự sẽ phải nghĩ lại…”

Suốt bài diễn văn phòng họp vang lên những tiếng la ó inh ỏi. Sau khi Kêrenxki bước xuống diễn đàn, nét mặt nhợt nhạt, mồ hôi đầm đìa và bước ra khỏi phòng cùng với số sĩ quan tùy tùng, các diễn giả của phe tả và phe giữa thay nhau lên diễn đàn công kích phe hữu một cách dữ dội. Ngay cả nhóm xã hội cách mạng cũng có ý kiến, Gốt, đại diện cho nhóm này, phát biểu:
- “Chính sách của nhóm Bônsevich, lợi dụng sự bất bình của quần chúng là mị dân và tội lỗi. Nhưng phải nhận rằng có nhiều nguyện vọng của quần chúng tới nay vẫn không được thỏa mãn… Phải đặt vẫn đề hòa bình, ruộng đất và dân chủ hóa trong quân đội như thế nào để cho không một người lính, một người nông dân hay một người công nhân nào có chút nghi ngờ rằng chính phủ không kiên quyết cố gắng thực hiện bằng được những điểm đó…
- “Những người xã hội cách mạng chúng tôi không muốn gây ra một cuộc khủng hoảng nội các và chúng muốn sẵn sàng đem hết nghị lực ra bảo vệ chính phủ lâm thời tới giọt máu cuối cùng, chỉ cần chính phủ lâm thời, trước những vẫn đề cấp bách đó, có những lời tuyên bố minh bạch và cụ thể mà nhân dân nóng lòng chờ đợi…”

Tiếp đến Mactov giận dữ: “Những lời chủ tịch Kêrenxki vừa phát biểu tự cho mình dùng chữ “Dân ngu” để chỉ một phong trào của một bộ phận quan trọng trong giai cấp vô sản và quân đội – dù rằng phong trào đó đi lầm đường – rõ ràng là những lời nói khiêu khích gây ra nội chiến.”
Bản nghị quyết do cánh tả đưa ra được chấp thuận, trong thực tế, việc đó tương đương với một biểu quyết không tín nhiệm chính phủ:
1. – Cuộc biểu tình vũ trang được chuẩn bị từ mấy ngày nay nhằm mục đích gây ra đảo chính, đe dọa gây ra nội chiến, tạo những điều kiện thuận lợi cho những cuộc cướp phá giết tróc và cho việc huy động những lực lựong phản cách mạng như bọn Trăm Đen, nhưng sự việc đó nhất định sẽlàm cho không thể triệu tập được hội nghị lập hiến, gây ra thảm họa mới về mặt quân sự, đưa cách mạng đến thất bại, làm tê liệt đời sống kinh tế và đưa nước Nga đến chỗ suy sụp.
2. – Nguyên nhân của tình trạng rói loạn trên – ngoại trừ những điều kiện khách quan do chiến tranh gây ra – là do có sự trì trệ trong việc áp dụng một số biện pháp cần thiế. Trước hết, phải lập tức ra một sắc lệnh trao ruộng đất cho các ủy ban ruộng đát, về mặt đối ngoại, kiên quyết đề nghị các nước Đồng minh công bố những điều kiện đình chiến và mở những cuộc đàm phán.
3. – Nhất thiết phải đề ra ngay những biện pháp ngăn chặn sự phát triển của tình trạng vô chính phủ và phong trào cướp phá giết chóc. Muốn vậy, phải thành lập ra ở Petrograd một ủy ban an ninh công cộng gồm các đại biểu của thành phố và của các cơ quan dân chủ cách mạng: Ủy ban này sẽ hoạt động phối hợp với chính phủ lâm thời…
Có điều đáng chú ý là bản nghị quyết này được tất cả bọn Mensevich và xã hội cách mạng tán thành… Được tin, Kêrenxki bàn triệutâpk Apxentiev đến cung điện Mùa Đông để chất vấn. Nếu bản nghị quyết biểu hiện một sự không tín nhiệm vào chính phủ thì y yêu cầu Apxentiev đứng ra thành lập một chính phủ mới. Đan, Gốt và Apxentiev, các lãnh tụ của bọn “thỏa hiệp”, cố gắng thực hiện cuộc “thỏa hiệp” cuối cùng của họ: họ phân trần với Kêrenxki rằng bản nghị quyết không hề nhằm chỉ trích chính phủ!.
ở góc đại lộ Moocxcaia và đại lộ Nepxki có những tốp lính, lưỡi lê cắm đầu súng, giữ những chiếc ôtô tư nhân qua lại, bắt những người ngồi trên xuống xe và hạ lệnh cho ôtô phải đi về phía cung điện Mùa Đông. Một toán đông dân chúng xúm lại xem. Không ai biết những người lính đó thuộc chính phủ hay thuộc ủy ban quân sự cách mạng. Ở trước nhà thờ Cađăng cũng vậy, các xe được lệnh quay trở lại đại lộ Nepxki. Năm sáu người lính thủy đeo súng đi tới, cười vang cả phố, họ đến gần trò chuyện với hai người lính trong bọn. Trên băng mũ của những người lính thủy có mang dòng chữ Rạng Đông và Bình Minh của Tự Do, tên hai chiếc tuần dương hạm Bônsevich thuộc hạm đội Baltic. Một người trong bọn họ nói: “Cơrôngxtat đang đến với chúng ta!”… Y như hồi 1792, trên đường phố Paris, người ta nói: “Quân đội Macxây đang đến với chúng ta!” Số là ở Cơrôngxtat có hai vạn rưởi lính thủy, thấm nhuần chủ nghĩa Bônsevich và không sợ chết.
Tờ Công nhân và Binh lính vừa phát hành, cả trang đầu đăng một tuyên bố lớn:


HỠI BINH LÍNH! CÔNG NHÂN! ĐỒNG BÀO!

Đêm qua, bọn thù địch của nhân dân đã chuyến sang tấn công. Bọn tay chân của Coocnilov trong bộ tham mưu đang tìm cách điều bọn học sinh sĩ quan và các tiểu đaòn tình nguyện từ ngoại ô vào thành phố. Các học sinh sĩ quan ở Ôranienbom và quân tình nguyện ở Xáccoie Xêlo không chịu đi theo chúng. Chúng dang âm mưu một đòn phản nghich đánh vào Xô Viết Petrograd. Một cuộc âm mưu phản cách mạng đang nhằm chống lại đại hội Xô Viết toàn Nga sắp họp, vào hội nghị lập hiến, vào nhân dân Xô Viết Petrograd bảo vệ cách mạng. Ủy ban quân sự cách mạng nhận nhiệm vụ đánh lùi cuộc tấn công của bọn phản nghịch. Toàn thể vô sản và quân đội ở Petrograd sẵn sàng giáng cho kẻ thù của nhân dân một đòn chí tử.
Ủy ban quân sự cách mạng ra lệnh:
• 1 – Tất cả các ủy ban trung đoàn, đại đội, đơn vị hải quân và các ủy viên Xô Viết, tất cả các tổ chức cách mạng phải thường xuyên họp để tập trung tất cả những tin tức về kế hoạch và hành động của bọn phản nghịch.
• 2 – Không một người lính nào được rời đơn vị nếu không được phép của ủy ban.
• 3 – Mỗi đơn vị quân đội phải lập tức cử đến Xmoni hai đại biểu và mỗi Xô Viết khu năm đại biểu.
• 4 – Mọi tin tức về hành động của bọn phản nghịch phải lập tức được chuyển toiư Xmoni.
• 5 – Mời tất cả các ủy viên Xô Viết Petrograd và tất cả các đại biểu đại hội Xô Viết toàn Nga tới ngay Xmoni họp hội nghị bất thường.
Bọn phản cách mạng đã ngóc đầu dậy.
Một nguy cơ lớn đang đe dọa tất cả những thành quả và hy vọng của công, nông, binh. Nhưng lực lượng của cách mạng mạnh hơn lực lượng của kẻ thù nhiều.
Sự nghiệp của nhân dân được những bàn tay vững chắc bảo vệ. Bọn phản nghich sẽ bị tiêu diệt.
Không do dự, hoài nghi! Phải cứng rắn, kỷ luật, bền bỉ, kiên quyết!.
Cách mạng muôn năm!
Ủy ban quân sự cách mạng

Tại Xmoni, trung tâm của cuộc bão táp, Xô Viết Petrograd họp thường xuyên. Có những đại biểu lăn cả ra sàn ngủ rồi lại nhỏm dậy tham gia tranh luận, Tơroxki, Cameniev, Volodacxki nói sáu tiếng, tám tiếng, mười hai tiếng một ngày…
Tôi xuống phòng 18 ở tầng một, các đại biểu Bônsevich đang họp đảng ở đây, diễn giả bị đám đông che lấp, chỉ nghe thấy một giọng nói đanh thép vang lên: “Bọn thỏa hiệp nói rằng chúng ta bị cô lập. Mặc chúng. Một khi đã khởi sự, chúng sẽ phải đi theo ta, nếu không sẽ mất hết quần chúng.”
Nói đến đấy, diẽn giả giơ lên một tờ giấy: “Chúng ta đã kéo được chúng theo rồi! Bọn Mensevich và bọn xã hội cách mạng vừa gửi thư cho ta nói rằng chúng lên án hành động của chúng ta, nhưng nếu chính phủ tấn công chúng ta thì chúng sẽ không chống lại sự nghiệp của giai cấp vô sản!” Tiếng hò reo thắng lợi…
Đêm xuống, phòng họp lớn chật ních binh lính và công nhân họp thành một khối khổng lồ màu xẫm, rì rầm trong khói thuốc xanh um. Ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga cũ cuối cùng đành phải cháp nhận những đại biểu đến dự cuộc đại hội mới này, điều đó có nghĩa là ủy ban đó đi đén chỗ tự tiêu diệt – và có lẽ cả cái nền trật tự cách mạng do nó lập ra cũng đi đến chõ tiêu diệt. Tuy nhiên, trong phiên họp này, chỉ những thành viên của ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga có quyền bỏ phiếu…
Qua nửa đêm, Gốt khai mạc phiên họp, Đan đứng lên phát biểu. Không khí lặng ngắt, căng thẳng, hình như nặng trĩu đe dọa.
Y nói: “Chúng ta đang trải qua những giờ phút bị đát nhât. Kẻ thù ở ngay đầu ngõ Petrograd, những lực lượng dân chủ cố gắng tự tổ chức để cản chúng lại, nhưng chúng ta chờ đợi một cuộc đổ máu trên dường phố thủ đô, nạn đói đe dọa không những phá hoại chính phủ thuần nhất của chúng ta mà ngay cả cách mạng nữa…
“Quần chúng suy nhược và kiệt sức, họ chán cách mạng rồi. Nếu bon Bônsevich nhất định bạo động thì cách mạng sẽ đi đến chỗ tiêu diệt… (Tiếng la ó: Nói láo!) Bọn phản cách mạng chỉ chờ bọn Bônsevich hành động để gây ra những cuộc tàn sát. Nếu xảy ra những cuộc đảo chính thì sẽ không có hội nghị lập hiến…” (Tiếng la ó: Nói Láo! Thật là vô sỉi!)
“Có một điều không thể chấp nhaanj được là tuy đóng trong khu vực chiến sự, quân đội thường trú ở Petrograd không chấp hành của bộ tham mưu… Các người phải phục tùng lệnh của bộ tham mưu và của ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga do các người đã bầu ra. Tất cả chính quyền cho các Xô Viết, điều đó có nghĩa là đi vào chỗ chết! Bọn trộm cướp chỉ chờ đợi có thế để cướp bóc và đốt phá… Khi mà người ta đưa ra những khẩu hiệu như: Cứ xông vào nhà, lấy giày dép và quần áo của tư sản… (phòng họp ồn ào. Tiếng la ó: Không có khẩu hiệu nào như thế cả! Nói láo! Nói láo!). Được, có thể là bắt đầu không thế nhưng kết thúc sẽ như vậy.
“Ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga có toàn quyền hành động và phải được mọi người tuaan theo… Chúng tôi không sợ lưỡi lê… Ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga sẽ đem thân mình ra bảo vệ cách mạng…” (Tiếng la ó: Từ lâu, cái thân đó chỉ còn là một cái thây ma!).
Trong cảnh huyên náo, Đan đập bàn hét to cho mọi người nghe thấy: “Những kẻ nào nói như vậy là có tội”.
Có tiếng đáp: “Chính mi là kẻ phạm tội, khi mi cướp lấy chính quyền dâng cho tư sản!”
Gốt rung chuông: “Yên lặng, nếu không tôi đuổi ra khỏi phòng!”
Có tiếng đáp: “Thách đấy!” (Tiếng cười và huýt còi).
“Bây giờ nói về chủ trương của chúng tôi về vấn đề hòa bình (Tiếng cười) tiếc rằng nước Nga không thể tiếp tục chiến tranh được nữa. sẽ hòa bình, nhưng không phải là hòa bình thường xuyên, hòa bình dân chủ… Ngày hôm nay, trong phiên họp hội đồng cộng hòa, để tránh đổ máu, chúng tôi đã thông qua một bản nghị quyết đòi trao lại ruộng đất cho các ủy ban ruộng đất và mở những cuộc đàm phán bàn về hòa bình… (Tiếng cười và tiếng la: Qúa chậm rồi! Quá chậm rồi!).
Sau đó, Tơrotxki lên diễn đàn giữa những tiếng hoan hô vang dội, cả phòng họp đứng lên ầm ầm như sấm dậy. Khuôn mặt lưỡi cày của ông có một vẻ châm biếm ma quái.
Ông bắt đầu nói: “Chiến thuật của ông Đan chứng tỏ rằng quần chúng – cái đám quần chúng thụ động và bàng quan hoàn toàn đi với ông ta!” (Tiếng cười như phá). Rồi quay về phía chủ tịch, ông nói bằng một giong lâm ly: “Khi chúng tôi nêu vấn đề trao ruộng đất cho nông dân thì các ông chống lại. Chúng tôi đã nói với nông dân, nếu họ không trao ruộng đất cho các bạn thì hãy tự tay mình chiếm lấy! và nông dân đã theo lời khuyên của chúng tôi. Bây giờ các ông mới đề nghị điều mà chúng tôi đã làm từ 6 tháng nay rồi…
“Tôi không tin rằng Kêrenxki vì lý tưởng nào đó mà ra lệnh hủy bỏ tội tử hình trong quân đội. Tôi nghĩ rằng Kêrenxki phải làm như vậy là vì quân đội thường trú ở Petrograd đã không chịu tuân theo lệnh của y…
“Hôm nay, người ta buộc cho Đan là đã đọc ở hội đồng cộng hòa một bài diễn văn Bônsevich trá hình… Có lẽ một ngày kia Đan sẽ nói rằng tinh hoa của cách mạng đã dự vào cuộc nổi dậy trong những ngày 16 và 18 tháng bảy… trong bản nghị quyết của Đan đưa ra trước hội đồng cộng hòa ngày hôm nay, không thấy nêu vấn đề củng cố kỷ luật trong quân đội, tuy rằng đó là một điểm tuyên truyền của đảng y…
“Không. Lịch sử của 7 tháng vừa qua chứng tỏ rằng quần chúng đã bỏ rơi bọn Mensevich rồi. Bọn Mensevich và xã hội cách mạng đã đánh bại bọn K.D., nhưng khi đã nắm được chính quyền thì họ lại dâng cho bọn K.D…
Đan nói rằng các người không có quyền khời nghĩa. Khởi nghĩa là quyền của tất cả những người làm cách mạng! Khi quần chúng bị trị vùng lên thì đó là quyền của họ…”
Tiếp đến Libe, mặt dài ngoẵng và ác khẩu, thính giả đốn tiếp y bằng những tiếng làu bàu và những tiếng cười chế giễu.
- Ăngen và Mark nói rằng giai cấp vô sản không được nắm chính quyền nếu chưa sẵn sàng. Trong một cuộc cách mạng tư sản như cuộc cách mạng này…, để quần chúng nắm chính quyền tức là đưa cách mạng đến chỗ chết. Là một nhà lý luận xã hội dân chủ, chính Tơrotxki chống lại điều mà giờ đây ông ta đang đề nghị…(Tiếng hô: Thôi đủ! Cút đi!)
Mactov phát biểu,luôn luôn bị ngắt lời: “Những người quóc tế chủ nghĩa không phản đối việc chuyển chính quyền sang tay lực lượng dân chủ, nhưng họ không tán thành những biện pháp của những người Bônsevich. Lúc này không phải là lúc cướp chính quyền…”
Đan lại lên diễn đàn, y kịch liệt phản đối việc ủy ban quân sự cách mạng đã cử một ủy viên tới trụ sở báo Tin Tức và kiểm duyệt tờ báo đó. Phòng họp ồn ào lên. Mactov phát biểu nhưng chẳng ai nghe thấy gì cả. Các đại biểu quân đội và hạm đội Baltic nhất tề đứng cả dậy và hô to lên rằng Xô Viết là chính phhủ của họ…
Trong quang cảnh vô cùng hỗn loạn, Erơlich (một trong những lãnh tụ Mensevich) đưa ra một bản nghị quyết kêu gọi công nhân và binh lính giữ bình tĩnh chớ có mắc mưu khiêu khích, bản nghị quyết nhận thấy cần phải thành lập ngay một ủy ban an ninh công cộng và yêu càu chính phủ lâm thời lập tức ra sắc lệnh trao ruộng đất cho nông dân và mở cuộc đàm phán đình chiến…
Volodacxki đứng phắt dậy lớn tiếng tuyên bố rằng trong lúc đại hội Xô Viết sắp họp, ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga không có quyền đảm nhiệm những chức vụ của đại hội nữa. Ông nói: “Trong thực tế, ủy ban trung ương Xô Viết toàn Nga đã chết rồi và bản nghị quyết chẳng qua chỉ là một trò bịp bợm nhằm tiếp hơi cho nó…”
“chúng tôi, những người Bônsevich, sẽ không tham gia biểu quyết!” Nói tới đó, tất cả những người Bônsevich rời khỏi phòng họp và bản nghị quyết được thông qua.
Khoảng 4 giờ sáng, tôi gặp Dorin (Bônsevich tham gia tích cực vào cuộc cách mạng Tháng Mười) ở ngay cửa vào vai đeo súng.
Anh ta nói, giọng bình tĩnh nhưng lộ vẻ thỏa mãn:
- Công việc chạy tốt. Chúng tôi đã tóm cổ tên thứ trưởng bộ tư pháp và tên bộ trưởng bộ tôn giáo. Hiện giờ chúng đã bị giam. Một trung đoàn đang đến đánh chiếm nhà điện thoại trung ương, một trung đoàn khác sẽ chiếm đóng nhà điện báo và trung đoàn thứ ba sẽ chiếm đóng ngân hàng quốc gia. Đội xích vệ đã sẵn sàng…”
Trên những bậc thềm Xmoni, trong đêm tối lạnh lẽo, lần đầu tiên chúng tôi thấy đội xích vẹ dưới hình dáng một toán thanh niên mặc quần áo công nhân mang súng lắp lưỡi lê, đang trò chuyện xôn xao.
Xa xa từ phía tây, qua những mái nhà yên tĩnh, vọng lại những tiếng súng nổ lác đác, ở phía đó, bọn học sinh sĩ quan đang tìm cách mở cầu qua sông Neva để chặn đương không cho công nhân nhà máy và binh lính ở khu Vibo liên lạc với các lực lượng Xô Viết ở trung tâm thành phố và những người thủy thủ Cơrongxtat thì đang đóng cầu Neva lại.
Sau lưng chúng tôi, viện Xmoni đồ sộ và sáng choang, nhộn nhịp như một tổ ong khổng lồ.

Tôi lấy một bản xem, và dưới ánh sáng thoắt qua thoắt tới của những chiếc đèn ngoài phố chiếu vào trong xe, tôi đọc thấy:

HỠI ĐỒNG BÀO NGA!
Chính phủ lâm thời đã bị lật đổ, chính quyền đã về tay Ủy ban quân sự cách mạng, cơ quan của Xô-viết đại biểu công nhân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát, hiện nay lãnh đạo vô sản và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Sự nghiệp mà nhân dân đấu tranh bấy lâu nay – đề nghị tức tốc lập lại một nền hòa bình dân chủ, thủ tiêu quyền sở hữu ruộng đất của đại địa chủ, công nhân kiểm sát sản xuất, thành lập một chính phủ Xô-viết – đã hoàn toàn thắng lợi.
CÁCH MẠNG CÔNG, NÔNG, BINH MUÔN NĂM!
Ủy ban quân sự cách mạng của Xô-viết đại biểu côngn hân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát

Một người có đôi mắt sếch trông hao hao như người Mông Cổ khoác mọt cái áo bằng da dê, ngồi bên cạnh tôi, bỗng hét to: “Coi chừng! Chỗ này luôn luôn có bọn khiêu khích đứng ở cửa sổ bắn xuống”.
Xe chúng tôi tới quảng trường Dơ-na-men-xkaia tối như mực và vắng vẻ, lượn vòng quanh tượng Tơ-ru-bét-xcôi, rồi lao vào đại lộ Nép-xki rộng thênh thang; ba người trong bọn chúng tôi nhìn chằm chằm lên các cửa sổ, sẵn sàng nổ súng. Sau lưng, phố xá náo nhiệt hẳn lên; dân chúng chạy theo nhặt tờ báo. Không nghe thấy tiếng súng đại bác nữa và càng tới gần Cung điện Mùa Đông, phố xá lại càng vắng lặng. Viện Đu-ma thành phố sáng trưng. Xa chút nữa thấy có một đám đông và một hàng lính thủy gào xe chúng tôi đỗ lại. Xe đi chậm dần và chúng tôi nhẩy xuống.
Một cảnh tượng kỳ lạ hiện ra trước mắt mọi người. Ngay chỗ sông đào Ca-tơ-rin, dưới ánh đèn, thủy thủ võ trang đang đứng giăng ngang đại lộ Nép-xki, chặn đường một đoàn chừng ba, bốn trăm người xếp hàng tư đi lại; đàn ông mặc áo đuôi tôm, đàn bà áo quần sang trọng, sỹ quan, đủ các loại người. Trong đám đó, chúng tôi nhận được mặt nhiều đại biểu Đại hội, lãnh tụ men-sê-vích và xã hội cách mạng; thấy cả chủ tịch Xô-viết nông dân Áp-xen-ti-ép, người gầy gò, râu hung hung, Xô-rô-kin, phát ngôn nhân của Kê-ren-xki, Kin-súc, A-bơ-ra-mô-vích; đi đầu là lão thị trưởng Pê-tơ-rô-gơ-rát tên là Sơ-rai-đơ, râu bạc phơ và Pơ-rô-cô-pô-vích, bộ trưởng bộ Tiếp tế trong Chính phủ lâm thời, bị bắt hồi sáng, sau được tha; thấy cả Can-kin, thông tín viên báo Tin tức Nga hàng ngày (1) {(1) báo hàng ngày xuất bản bằng tiếng Anh ở Pê-tơ-rô-gơ-rát năm 1917 (ghi chú theo bản dịch Pháp)}. Hắn vui vẻ nói: “Đi chết ở Cung điện Mùa Đông đây!” Đoàn người dừng lại; trên đầu đoàn thấy cãi nhau ỏm tỏi. Sơ-rai-đơ và Pơ-rô-cô-pô-vích đang thét lác một người lính thủy to lớn có vẻ là chỉ huy.
-Yêu cầu để cho chúng tôi đi qua! Các đồng chí đây ở Đại hội Xô-viết ra! Cứ xem thẻ của họ thì biết. Chúng tôi đi đến Cung điện Mùa Đông !
Anh lính thủy rất đỗi lúng túng. Anh ta đưa bàn tay to tướng lên gãi đầu, nhíu đôi lông mày, nói lúng túng:
-Tôi được lệnh của Ủy ban không để cho một ai đến Cung điện Mùa Đông. Tôi sẽ cử một đồng chí gọi dây nói để Xmon-ni…
Sơ-rai-đơ nóng tiết quát lên: “Chúng tôi đòi phải để cho chúng tôi đi! Chúng tôi không có vũ khí! Cho phép hay không cho phép cũng cứ đi!”
Người lính thủy cáu kỉnh nhắc lại: “Tôi đã nhận được chỉ thị là không cho ai qua cả”.
Cả đoàn nhao nhao lên: “Có giỏi thì cứ việc mà bắn! Chúng tôi cứ đi! Tiến lên! Chúng tôi sẵn sàng chất nếu các anh đang tâm bắn vào những người Nga và những đồng chí! Chúng tôi giơ ngực ra cho mà bắn!” Người lính thủy vẫn khăng khăng nói: “Không, tôi không thể để cho đi qua được”.
-Nếu chúng tôi cứ qua thì anh sẽ làm gì? Bắn à?
-Không, chúng tôi không bắn vòa những người không có súng trong tay. Chúng tôi sẽ không bắn vào những người Nga tay không…
-Chúng tôi cứ đi1 Xem các anh làm gì nào!
Người lính thủy bối rối ra mặt, đáp lại:
-Chúng tôi sẽ liệu. Chúng tôi không thể để cho đi được. Chúng tôi sẽ liệu.
-Các anh liệu cái gì? Liệu cái gì nữa?
Một lính thủy khác cáu quá tiến lên và nói với một giọng đanh thép: “Liệu cái gì à! Quật cho một trận ấy, và nếu cần thì bắn. Bây giờ thì về cả đi, đừng có ở đây mà quấy rầy nữa!’
Những tiếng la ó bực tức nổi lên. Pơ-rô-cô-vích leo lên một cái hòm, vung ô lên diễn thuyết. Y nói:
-Các đồng chí và đồng bào! Người ta dùng vũ lực với chúng ta! Không thể để cho lũ quê mùa dốt nát này nhúng tay vào những dòng máu vô tội của chúng ta được! Vì nhân phẩm, chúng ta không thể để cho những tên bẻ ghi này bắn giết chúng ta được (đến bây giờ tôi cũng không hiểu vì sao y lại dùng danh từ bẻ ghi). Chúng ta hãy trở về Viện Đu-ma và nghiên cứu những biện pháp tốt nhết để cứu nước và cứu cách mạng.
Rồi đoàn người, rất đường bệ, im lặng quay trở lại, đi ngược đại lộ Nép-xki, vẫn xếp hàng tư. Lợi dụng lúc rối ren, chúng tôi luồn qua lính gác và đi về phía Cung điện Mùa Đông.
Trời tối đen như mực, chỉ thấy những toán lính và những toán xích vệ đứng gác rất nghiêm ngặt. Ở trước nhà thờ Ca-dăng có một khẩu 75 ly đứng quay ngang giữa đường sau khi vừa bắn vọt qua các mái nhà. Binh lính đứng dưới các khung cửa thì thầm bàn tán, mắt chăm chú nhìn về phía Cầu Cảnh sát. Thoáng nghe có người nói: “Có thể là chúng ta đã nhầm …” Tại các ngã tư, các đội tuần tra ngăn lại tất cả những khách bộ hành. Có điều đáng chú ý là mặc dầu các đội tuần tra gồm toàn lính chính qui, chỉ huy đội bao giờ cũng là xích vệ … Súng đã ngừng nổ.
Chúng tôi vừa tới đường Moóc-xcaia thì thấy có người kêu to: “Bọn học sinh sỹ quan cho người đến yêu cầu chúng ta tới giúp chúng cho chúng ra thoát”. Những khẩu lệnh bắt đầu nổi lên; trong đêm tối dày đặc, chúng tôi thấy một khối đen sỳ lặng lẽ bước đi, chỉ nghe thấy chân người và tiếng vũ khí lách cách. Chúng tôi cũng đi vào những hàng đầu.
Dòng người đen ngòm đi chật cả phố, kéo qua Hồng Môn, không một câu hát, không một tiếng cười. Chợt một người đằng trước nói khe khẽ: “Các đồng chí cẩn thận! Đừng tin chúng nó. Thế nào chúng nó cũng sẽ bắn đấy!” Qua Hồng Môn, chúng tôi bắt đầu chạy, cúi rạp mình xuống, thu mình lại và tập hợp ở sau chân cột A-lếch-xăng-đơ-rơ. Tôi hỏi:
-Các anh bị bao nhiêu người chết?
-Không rõ, chừng mươi người …
Sau vài phút nấp sau cột, đoàn quân gồm mấy trăm người đã định thần lại và lại bắt đầu tiến lên tuy không có lệnh mới. Dưới ánh đèn từ trong các cửa sổ Cung điện Mùa Đông hắt ra, tôi nhận thấy trong số hai ba trăm lính đi đầu, hầu hết là xích vệ, chỉ có lẻ tẻ vài người lính. Chúng tôi leo lên một chướng ngại vật dựng bằng những súc gỗ và lúc nhảy xuống phía bên kia thì giẫm phải môt đống súng do bọn học sinh sỹ quan để lại trong lúc tháo lui. Mọi người reo mừng thắng lợi. Ở hai bên cổng chính, các cửa đều mở toang, tỏa ánh đèn ra ngoài; trong tòa nhà đồ sộ thấy im phăng phắc.
Chúng tôi bị dòng người cuốn vào lối bên phải và tới một gian phòng rộng lớn, trần khum, tường trơn. Đó là hầm phía Đông. Từ đó trở đi, hành lang và cầu thang chằng chịt như mạng nhện. Xích vệ và lính chính qui đổ xô đến những chiếc hòm lớn để trong nhà hầm, lấy báng súng nện bật nắp và lôi ra nào là thảm, màn cửa, quần áo, đồ sứ, đồ pha lê ... Một anh lính vác trên vai một chiếc đồng hồ bằng đồng đi nghênh ngang. Một anh khác vớ được một cái lông đà điểu bèn cắm ngay lên mũ. Cuộc hôi của vừa mới bắt đầu thì đã có tiếng kêu: “Các đồng chí! Không được đụng vào bất cứ vật gì ! Không được tơ hào một cái gì. Đó là tài sản của nhân dân!” Tức thì thì có hàng chục tiếng nói vang lên: “Ngừng tay lại! Hãy trả mọi vật về chỗ cũ! Không được lấy một thứ gì1 Tài sản của nhân dân đấy! Người ta tóm cổ những kẻ thủ phạm và lấy lại những tấm vải và những tấm thảm quí; hai người khiêng về chiếc đồng hồ bằng đồng. Các đồ vật được xếp lại gần y như cũ vào trong hòm và một vài người tự động đảm nhiệm việc canh giữ. Thật là hoàn toàn tự giác. Trong các hành lang và ở các cầu thang thấy vang lên những tiếng càng xa càng nhỏ dần: “Kỷ luật cách mạng! Tài sản của nhân dân…”
Chúng tôi đi sang lối vào bên trái ở phía Tây. Trật tự ở đây cũng đang được ổn định. Một xích vệ hét lớn:
-Đi ra cả đi! Nào, các đồng chí, hãy tỏ ra rằng chúng ta không phải là quân trộm cướp. Tất cả mọi người hãy ra khỏi Cung điện từ những ủy viên, cho tới khi chúng tôi sắp đặt lính gác xong xuôi đã.
Hai xích vệ, một sỹ quan và một lính, đứng cầm súng lăm lăm trong tay, đằng sau họ có một người lính ngồi ở bàn, bút giấy sẵn sàng. Trong cung điện vang lên những tiếng: “Đi ra cả đi!” và toán quân lục tục kéo ra, vừa đi vừa xô đẩy nhau, vừa làu bàu. Một ban kiểm sát vừa được tự động thành lập, đứng sẵn ở đấy. Anh nào ra cũng bị giữ lại và bị lục túi, soát áo. Tất cả những vật gì không thuộc của riêng đều bị thu hồi và đem sang để ở buồng con bên cạnh. Anh lính ngồi ở bàn ghi những vật thu lại được. Thu được một lô đồ vật rất linh tinh: tượng nhỏ, lọ mực, khăn trải giường có thêu ấn phù của nhà vua, cây nến, một hộp thuốc vẽ nhỏ, gươm cán bịt vàng, xà phòng, áo quần các loại, chăn. Một xích vệ đeo ba khẩu súng, hai khẩu tước được của bọn học sinh sỹ quan; một anh khác vác bốn cái cặp chật ních tài liệu … Các thủ phạm vừa trả vừa càu nhàu hoặc tự thanh minh như trẻ con. Các nhân viên trong ban kiểm sát giải thích rằng ăn cắp là không xứng đáng với những con người chiến đấu vì nhân dân; có nhiều người vừa nộp đồ vật xong liền ở lại tham gia luôn vào việc khám xét những đồng chí khác.
Bọn học sinh sỹ quan, từng tốp ba bốn tên một, ra trình diện. Ban kiểm sát vội tóm lấy chúng và vừa lục soát, vừa sỉ vả: “Quân khiêu khích! Tay sai của Coóc-ni-lốp! Quân phản cách mạng! Quân sát nhân!” Tuyệt nhiên không có đánh đập; tuy vậy, bọn này vẫn run lên như cầy sấy. Bọn chúng cũng thủ đầy túi. Mọi vật thu hồi được ghi lại cẩn thận và chuyển cả sang phòng con… Người ta tước vũ khí bọn học sinh sỹ quan rồi hỏi chúng: “Thế nào, liệu còn cầm vũ khí chống lại nhân dân nữa không?”. Từng tên một trả lời: “Thưa không ạ”, sau đó thì chúng được thả ra.

Chúng tôi xin phép vào trong Cung điện, Ban kiểm sát còn đang ngần ngừ thì một xích vệ to lớn trả lời dứt khoát là không vào được, và hỏi chúng tôi: “Vả lại, các ông là ai? Làm sao mà biết được rằng tất cả bọn các ông không phải là những tên Kê-ren-xki cả! (Đoàn chúng tôi gồm 5 người, trong đó có hai nữ).
“Tránh ra các đồng chí ơi!”. Phía cửa có một người lính chính qui và một xích vệ đang gạt đám đông sang hai bên, rồi đến một toán lính gác mang súng lắp lưỡi lê; đằng sau có chừng sáu người mặc thường phục xếp hàng một. Đó là các ủy viên Chính phủ lâm thời. Đi đầu là Ki-sơ-kin, nét mặt mỏi mệt và nhợt nhạt; rồi đến Ru-tơ-béc, mặt cúi gầm xuống đất; Tê-rê-xen-cô thì vừa đi vừa nhìn ngang nhìn ngửa; hắn nhìn chúng tôi chằm chằm một cách lạnh lùng …Họ lặng lẽ đi; những người vừa khởi nghĩa thắng lợi xúm lại xem: chỉ một số ít thốt ra những câu nói tức giận. Về sau chúng tôi mới biết rằng nhân dân ngoài phố đòi đập chết cả bọn và đã bắn vào, nhưng thủy thủ đã đưa bọn chúng tới pháo đài Pi-tơ Pôn được an toàn …
Lợi dụng tình thế, chúng tôi lẻn vào trong Cung điện. Người đi kẻ lại vẫn tấp nập; người ta đi xem các phòng ở trong cái lâu đài rộng thênh thang này, hoặc đi lùng bọn học sinh sỹ quan đã chuồn mất từ bao giờ. Chúng tôi lên trên gác và đi hết phòng này đến phòng khác. Mặt bên này của Cung điện cũng đã có bộ đội từ phía sông Nê-va kéo vào. Những bức họa, tượng, thảm trên tường và dưới đất ở trong những phòng tiến tân lớn vẫn nguyên vẹn; tuy nhiên ở trong các văn phòng, bàn tủ đều bị nạy, giấy tờ rơi vãi cả trên sàn; trong các phòng ngủ, giường thì mất chăn, tủ thì mất sạch quần áo. Những chiến lợi phẩm quí giá nhất là quần áo, rất cần cho nhân dân lao động. Trong một phòng chứa các đồ gỗ, chúng tôi bắt gặp hai người lính đang bóc những miếng da quí bọc ghế bành. Họ nói là lấy để đóng giày …
Những người hầu già ở trong Cung điện, mặc đồng phục màu xanh, đỏ và vàng, đi đi lại lại một cách bồn chồn, mồm nhắc đi nhắc lại: “Các ngài không vào được đây! Cấm đấy!” Cuối cùng chúng tôi tới một gian phòng dát vàng và đá quí có treo những chiếc màn rủ bằng gấm đỏ; chính ở đó các bộ trưởng Chính phủ lâm thời đã họp cả ngày và đêm hôm trước và bị các môn lại làm phản giao cho xích vệ. Chiếc bàn dài bọc dạ xanh vẫn y nguyên như lúc họ bị bắt đem đi. Trước mặt mỗi chiếc ghế bỏ trống còn thấy bút, mực và giấy, có ghi những dự thảo chương trình hành động, những bản nháp của những tuyên bố và tuyên ngôn. Phần lớn những điều ghi trên giấy đều bị gạch xóa vì rõ ràng là chẳng có tác dụng gì cả và ở cuối trang giấy thấy đầy những hình vẽ lăng nhăng do các bộ trưởng ngồi buồn tay vẽ trong khi nghe các bạn đồng nghiệp của họ trình bày những kế hoạch viển vông. Tôi cầm xem một tờ thấy chữ của Cô-nô-va-lốp viết: “Chính phủ lâm thời kêu gọi tất cả các giai cấp ủng hộ chính phủ …”
Cũng cần nói rằng, trong suốt thời gian này, mặc dầu Cung điện Mùa Đông bị vây chặt, chính phủ vẫn thường xuyên liên lạc được với tiền tuyến và các tỉnh. Những người bôn-sê-vích đã chiếm được bộ Chiến tranh từ sáng sớm nhưng họ không hề biết là ở trên thượng tầng có một phòng điện báo quân sự và một đường dây điện thoại riêng nối liền với Cung điện Mùa Đông; một viên sỹ quan trẻ tuổi ngồi suốt ngày trên đó truyền đi khắp nơi trong nước những bản kêu gọi và công bố; khi được tin Cung điện Mùa Đông thất thủ, hắn đội mũ lên đầu và đàng hoàng chuồn thẳng …
Vì mải mệ xem xét xung quanh như thế, cho nên phải mất một khoảng thời gian khá lâu, chúng tôi mới nhận thấy rằng thái độ của những người lính và xích vệ đối với chúng tôi đã thay đổi. Trong khi chúng tôi đi từ phòng này qua phòng khác, có một toán nhỏ theo sau, và khi cả bọn tới phòng lớn có treo những bức họa mà hồi trưa chúng tôi đã đi qua với bọn học sinh sỹ quan, thì bống thấy ở đâu xuất hiện vào khoảng một trăm người. Một người lính to lớn như hộ pháp đứng chắn lối đi, mặt sa sầm và hoài nghi. Anh ta cất giọng ồm ồm hỏi: “Các người là ai? Làm gì ở đây?”. Những người kia cũng từ từ xúm lại và nhìn chằm chằm vào chúng tôi. Người thì gọi chúng tôi là “Quân khiêu khích”, người thì gọi là “Quân hôi của”. Tôi vội đưa giấy thông hành do Ủy ban quân sự cách mạng cấp cho.Người lính cầm lấy, quay ngược quay xuôi xem, chẳng hiểu gì cả. Rõ ràng là anh ta mù chữ. Anh ta trả lại giấy cho chúng tôi, nhổ một bãi xuống sàn và nói một cách khinh miệt: “Giấy mấy chả má!”
Đám người từ từ khép lại quanh chúng tôi, như một đàn bò rừng vây quanh một anh chăn bò bị bắt chợt đi có một mình. Thấy ở đằng xa có một viên sỹ quan có vẻ đang lúng túng không biết xử sự ra sao, tôi bèn cất tiếng gọi. Anh ta lách đám đông tiến lại và nói với tôi: “Tôi là ủy viên. Các ông là ai? Có chuyện gì vậy?” Mọi người lùi lại vài bước chờ đợi. Tôi đưa giấy tờ ra.
Anh ta hỏi bằng tiếng Pháp: “Các ông là người ngoại quốc à? Thật là nguy hiểm quá…” Rồi viên sỹ quan quay lại đám đông giơ cao giấy tờ của chúng tôi lên và nói to: “Các đồng chí. Đây là các đồng chí ngoại quốc từ Mỹ sang. Họ đến đây để khi về nước họ, họ có thể kể lại với đồng bào của họ về sự dũng cảm và kỷ luật cách mạng của quân đội vô sản”.
Người lính to lớn hồi nãy vặn lại: “Sao đồng chí biết? Tôi xin nói với đồng chí rằng chúng là một bọn khiêu khích. Chúng nói là đến để quan sát kỷ luật cách mạng của quân đội vô sản nhưng chúng đã tự do đi lung tung khắp Cung điện và biết đâu trong túi chúng cũng lại chẳng đầy những vật chúng hôi được”. Thế rồi tất cả lại sấn lại, mồm hét lớn: “Đúng thế đấy”
Viên sỹ quan, mồ hôi đầm đìa trên trán, kêu to lên: “Các đồng chí! Các đồng chí! Tôi là ủy viên Ủy ban quân sự cách mạng. Các đồng chí có tin tôi không? Hãy nghe tôi đây. Tôi xin nói để các đồng chí biết rằng chữ ký trên các giấy tờ này giống hệt chữ ký trên giấy thông hành của tôi!”
Rồi viên sỹ quan dẫn chúng tôi tới một cái cửa ăn thông ra bến Nê-va, ở đó có một ban kiểm sát làm việc. Anh ta rút khăn tay ra lau mồ hôi, nhắc đi nhắc lại: “Thật là hút chết cho các ông!”.
Chúng tôi hỏi: “Số phận Tiểu đoàn nữ binh ra sao?”
Anh ta cười trả lời: “Ồ, phụ nữ! người ta dồn cả vào một cái phòng ở mé sau Cung điện. Mất bao nhiêu là thời giờ để quyết định thái độ xử trí đối với các bà ấy; nhiều bà như hóa rồ. Cuối cùng, chúng tôi dẫn họ ra ga Phần-lan và cho họ lên tàu đến một trại tập trung ở Lê-va-sô-vô …”
Chúng tôi ra khỏi Cung điện. Trong đêm tối lạnh buốt và nhộn nhịp, quân đội kéo đi rầm rập và các đội tuần tra đi lại như mắc cửi. Bên kia sông, pháo đài Pi-tơ Pôn sừng sững một khối trong đêm tối; từ bên đó vọng lại tiếng reo hò … Trên hè phố đầy những mảnh đá hoa giả do hai phát đạn của chiến hạm “Rạng đông” bắn vào đường đây viên ở mé trên tường Cung điện; đó là tất cả thiệt hại do pháo binh gây ra…
Lúc đó là ba giờ sáng. Trên đại lộ Nép-xki, đèn ngoài phố lại bật sáng và khẩu đại bác đã được mang đi rồi, chả còn vẻ gì là chiến tranh ngoài những toán lính và xích vệ xúm quanh những đống lửa. Thành phố yên tĩnh – có lẽ trong lịch sử của nó, chưa bao giờ lại thấy yên tĩnh như vậy; đêm hôm đó, không hề xảy ra một vụ giết người, cướp của nào cả.
Tòa nhà của Viện Đu-ma thành phố sáng trưng. Chúng tôi lên gác và vào phòng A-lếch-xăng-đơ-rơ; xung quanh phòng đều có diễn đàn, trên tường treo những chân dung nhà vua to tướng lồng trong những chiếc khung thếp vàng; những bức chân dung đó nay bị che bằng những miếng vải đỏ. Xcô-bê-li-ép đang đứng nói trên diễn đàn; có chừng một trăm người xúm quanh. Y đòi phải mới cửa rộng Ủy ban an ninh công cộng để có thể tập hợp được tất cả những phần tử chống đối nhóm bôn-sê-vích thành một tổ chức mạnh mẽ gọi là Ủy ban Cứu quốc và Cứu cách mạng. Thế là chúng tôi được chứng kiến việc thành lập ủy ban đó. Chỉ một tuần lễ sau, ủy ban này trở thành kẻ thù nguy hiểm nhất của những người bôn-sê-vích, khi thì nó trương tên ra rõ ràng, khi thì nó đội cái tên phi chính trị là Ủy ban an ninh công cộng.
Có mặt Đan, Gốt, Áp-xen-ti-ép, một vài đại biểu đứng phe đối lập trong Đại hội Xô-viết, các ủy viên của Ủy ban chấp hành Xô-viết nông dân, lão già Pơ-rô-cô-pô-vích và cả các ủy viên Hội đồng Cộng hòa trong đó có Vi-na-ve cùng một số đảng viên K.Đ. Li-be tuyên bố là Đại hội Xô-viết họp không hợp pháp và Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga cũ vẫn còn hoạt động … Một bản kêu gọi nhân dân toàn quốc được thảo ra…
Chúng tôi gọi một chiếc xe ngựa. Khi nghe thấy chúng tôi thuê chở tới Xmon-ni, người đánh xe lắc đầu quầy quậy nói: “Không, đấy toàn quỉ sứ cả …”
Đi loanh quanh mãi mới gặp một người đánh xe đồng ý chở nhưng anh ta đòi những ba mươi rúp và đỗ xe cách Viên Xmon-ni những hai phố.
Các cửa sổ ở Viện Xmon-ni vẫn còn sáng; xe ô tô qua lại; lính gác xúm quanh các đồng lửa, thấy ai tới là hỏi tin tức rối rít. Trong các hành lang, người đi kẻ lại tấp nập, vội vã, mắt chõm, người ngợm bẩn thỉu. Trong một vài phòng họp, thấy có người ngủ lăn lóc trên sàn, súng để bên mình. Tuy có một số đại biểu bỏ họp, phòng họp vẫn chật ních và ầm ầm như biển động. Khi chúng tôi bước vào thì Ca-mê-ni-ép đang đọc danh sách những bộ trưởng bị bắt. Khi đọc đến tên Tê-rê-sen-cô, mọi người hoan hô ầm nhà, hò hét một cách khoái trá và cười ầm lên; Ru-tơn-béc không được hội nghị hoan hô bằng; đến Pan-sin-xki thì lại nổi lên những tiếng la ó inh ỏi, những tiếng thét phẫn nộ và những tiếng hoan hô… Người ta báo tin và Trút-nốp-xki đã được chỉ định làm ủy viên Cung điện Mùa Đông.
Đến đây thì xẩy ra một việc khá bi đát. Một nông dân to ớn, rậm râu, mặt méo xệch vì giận giữ, trèo lên diễn đàn và đấm mạnh xuống bàn chủ tịch:
-Chúng tôi, những người xã hội cách mạng, đòi phải lập tức trả lại tự do cho những bộ trưởng bị bắt ở trong Cung điện Mùa Đông. Các đồng chí có biết rằng có bốn đồng chí của chúng ta là những người đã từng không quản sống chết và tù đày đấu tranh chống chế độ tàn bạo của Nga hoàng, nay bị tống giam vào ngục Pi-tơ Pôn là nấm mồ lịch sử chôn vùi nền tự do không?
Giữa những tiếng ồn ào, y đập thình thình xuống bàn và gào thét ầm lên. Một đại biểu khác bước lên bên cạnh y và chỉ vào chủ tịch đòan hỏi:
-Những người đại diện cho quần chúng cách mạng có định ngồi lỳ ở đây trong lúc cơ quan mật thám của bọn bôn-sê-vích đang tra tấn những lãnh tụ của họ không?
Tơ-rốt-xki ra hiệu yên lặng rồi nói: “Đối với những “đồng chí” đã bị bắt quả tang trong lúc họ đang tiêu diệt những Xô-viết cùng với tên phiêu lưu Kê-ren-xki, có lẽ nào chúng ta lại phải giữ phép lịch sự. Sau những ngày 16 và 18 tháng 7, họ đối xử với chúng ta cũng chẳng có lịch sự gì!”
Rồi ông nói tiếp bằng một giọng đắc thắng: “Bây giờ trong lúc bọn “đến cùng” và bọn nhát gan đã cút đi rồi, và trong lúc nhiệm vụ bảo vệ và cứu cách mạng đè trĩu lên vai chúng ta, việc điều tối cần thiết là phải làm việc, làm việc và làm việc! Chúng ta đã quyết thà chết còn hơn là nhượng bộ!”.

Một ủy viên lên phát biểu. Anh ta vừa mới phóng ngựa từ Xác-côi-ê Xê-lô tới, hơi thở hổn hển và người lấm bê lấm bết: “Quân đội ở Xác-côi-ê Xê-lô canh gác cửa ngõ Pê-tơ-rô-gơ-rát sẵn sàng bảo vệ các Xô-viết và Ủy ban quân sự cách mạng (tiếng hoan hô dậy đất). Đội quân đi xe đạp từ mặt trận cử về đã đến Xác-côi-ê; binh lính đi với chúng ta; họ công nhận chính quyền Xô-viết, cộng nhận sự cần thiết phải trao ruộng đất cho nông dân và quyền kiểm soát công nghiệp cho công nhân. Tiểu đoàn xe đạp thứ 5 đóng ở Xác-côi-e đứng về phe chúng ta …”
Tiếp đến đại biểu tiểu đoàn xe đạp thứ 3 lên diễn đàn. Giữa bầu không khí phấn khởi say sưa, anh ta kể lại sự việc xảy ra hai ba ngày trước đó, khi đội xe đạp nhận được chỉ thị của mặt trận Tây Nam ra lệnh về bảo vệ Pê-tơ-rô-gơ-rát. Tuy nhiên, họ nghi ngờ lệnh tên. Tại ga Pê-râ-đôn, họ gặp các đại diện của tiểu đoàn thứ 5 đóng ở Xác-côi-e chờ họ ở đấy. Một cuộc mít tinh được tổ chức, và người ta mới thấy rằng “Không một người lính nào muốn làm đổ máu những người anh em của họ và ủng hộ chính phủ của bọn tư sản, địa chủ”.
Ca-pê-lin-xki, thay mặt cho nhóm men-se-vích quốc tế chủ nghĩa, đề nghị bầu ra một ủy ban đặc biệt để tìm biện pháp hòa bình giải quyết cuộc nội chiến. Hội nghị thét lớn: “Không có biện pháp hòa bình nào hết! Biện pháp giải quyết là chiến đấu cho tới khi thắng lợi!” Tối đại đa số biểu quyết chống đề nghị của Ca-pê-lin-xki và bọn men-sê-vích quốc tế chủ nghĩa dời phòng họp giữa những lời nguyền rủa mỉa mai.
Hội nghị không còn cái không khí e ngại lúc đầu nữa. Từ trên diễn đàn, Ca-mê-ni-ép nói đuổi theo: “Bọn men-sê-vích và bọn xã hội đòi cấp tốc giải quyết hòa bình vấn đề nội chiến, nhưng mặt khác chúng luôn luôn biểu quyết thay đổi chương trình nghị sự, ủng hộ những lời tuyên bố của những nhóm muốn rút khỏi Đại hội. Rõ ràng là bọn phản bội này đã có âm mưu rút lui từ trước”.
Đại hội quyết định coi như không có việc một số nhóm rút lui, và bắt tay vào việc thảo bản kêu gọi công nông binh toàn nước Nga:

GỬI CÔNG NHÂN, BINH LÍNH VÀ NÔNG DÂN

Đại hội Xô-viết toàn Nga lần thứ hai của các đại biểu công nhân và binh lính đã khai mạc. Nó đại diện cho đại đa số các Xô-viết. Nó gồm cả một số đại biểu Xô-viết nông dân. Dựa vào ý nguyện của quảng đại quần chúng công nông binh, dựa vào cuộc khởi nghĩa thắng lợi của công nhân và quân đội thường trú ở Pê-tơ-rô-gơ-rát, Đại hội nắm lấy chính quyền.
Chính phủ lâm thời đã bị lật đổ; hầu hết các thành viên Chính phủ lâm thời đã bị bắt.
Chính quyền Xô-viết sẽ đề nghị với tất cả các nước ký kết ngay hòa bình với những điều kiện dân chủ và đình chiến ngay trên các mặt trận. Chính quyền Xô-viết sẽ tiến hành việc trao tài sản của địa chủ, của hoàng gia và của Nhà Chung cho các ủy ban nông dân, bảo vệ quyền lợi của binh lính và thực hiện việc dân chủ hóa toàn bộ trong quân đội, qui định quyền kiểm sát công nghiệp cho công nhân, đảm bảo việc triệu tập Hội nghị lập hiến đúng kỳ hạn, áp dụng những biện pháp cần thiết để tiếp tế bánh mỳ cho thành thị và những nhu yếu phẩm cho nông dân, đảm bảo cho tất cả các dân tộc sống trên đất Nga có quyền tự quyết tuyệt đối.
Đại hội quyết định trao chính quyền ở các địa phương cho các Xô-viết đại biểu công nông binh; các Xô-viết này có nhiệm vụ giữ vững kỷ luật cách mạng.
Đại hội kêu gọi binh lính ngoài mặt trận phải cảnh giác và kiên quyết. Đại hội Xô-viết tin tưởng rằng quân đội cách mạng sẽ đánh lui được những cuộc tấn công của bọn đế quốc để bảo vệ Cách mạng cho tới khi Chính phủ mới ký kết được hòa bình với những điều kiện dân chủ; về điểm này, Chính phủ sẽ trực tiếp đề nghị với nhân dân các nước, Chính phủ mới sẽ cho thi hành những biện pháp cần thiết để đảm bảo mọi nhu cầu của quân đội cách mạng, bằng cách kiên quyết áp dụng chính sách trưng thu và đánh thuế vào các giai cấp hữu sản và để nâng cao đời sống của các gia đình quân nhân.
Bọn tay chân Coóc-ni-lốp như Kê-ren-xki, Ca-lê-đin v.v… tìm mọi cách đẩy quân đội chống lại Pê-tơ-rô-gơ-rát. Có nhiều trung đoàn trước bị mắc lừa Kê-ren-xki, nay đã đi với nhân dân khởi nghĩa.
Hỡi binh lính! Hãy kiên quyết chống lại tên Kê-ren-xki, tay sai của Coóc-ni-lốp! Hãy tỉnh táo!
Hỡi các nhân viên đường sắt! Hãy giữa lại tất cả những chuyến tàu chở binh lính do Kê-ren-xki điều đến tấn công Pê-tơ-rô-gơ-rát!
Hỡi binh lính, công nhân, viên chức! Vận mệnh của Cách mạng và của nền hòa bình dân chủ nằm trong tay các bạn!
Cách mạng muôn năm!
Đại hội Xô-viết toàn Nga của các đại biểu công nhân và binh lính
Đại biểu Xô viết nông dân(1)
(1)Danh hiệu “Các đại biểu Xô-viết nông dân có mặt” đã được ghi dưới một bản tuyên bố tương tự của vị đại diện nông dân (ghi chú theo bản dịch Pháp)

Đúng 5 giờ 17 phút sáng thì Cơ-ri-en-cô, người lử đi vì mệt, leo lên diễn đàn, tay cầm một bức điện:
-Các đồng chí! Có điện từ mặt trận Bắc. Đạo quân thứ 12 gửi lời chào mừng Đại hội Xô-viết và báo tin rằng một Ủy ban quân sự cách mạng đã được thành lập và đã nắm quyền chỉ huy mặt trận Bắc.
Phòng họp say sưa, dạt dào. Người khóc và ôm lấy nhau hôn.
-…Tướng Trê-rê-mít-xốp đã công nhận Ủy ban Vôi-tin-xki, ủy viên Chính phủ lâm thời, đã từ chức.
Thế là Lê-nin và công nhân Pê-tơ-rô-gơ-rát đã quyết định cuộc khởi nghĩa. Xô-viết Pê-tơ-rô-gơ-rát đã quyết định cuộc khởi nghĩa. Xô-viết Pê-tơ-rô-gơ-rát đã lật đổ Chính phủ lâm thời và đặt Đại hội Xô-viết trươc sự đã rồi của cuộc đảo chính. Bây giờ, vấn đề đặt ra là tranh thủ cả nước Nga bao la, và rồi sau đó là cả thế giới! Liệu nước Nga có đi theo và đứng lên không? Còn thế giới sẽ có thái độ ra sao? Liệu nhân dân các nước có đứng lên hưởng ứng lời kêu gọi không? Và ngọn sóng đỏ có lan tràn khắp thế giới không?
Tuy đã 6 giờ sáng mà màn đêm hãy còn dày đặc và lạnh lẽo. Một tia sáng, yếu ớt, huyền ảo, luồn vào những phố xá lặng lẽ, làm nhạt dần ánh sáng của những đống lửa, báo hiệu buổi rạng đông ghê gớm sắp mọc trên nước Nga.

Chương V
Lao mình vào hành động

Thứ năm, ngày 8 tháng 11. Một ngày bắt đầu; thành phố sôi sục và rối loạn đến tột độ, cả một dân tộc nổi lên gây thành một cơn phong ba dữ dội. Bề ngoài mọi vật đều yên tĩnh; hàng trăm ngàn người cẩn thận trở về nhà từ chập tối, đã dậy sớm và đi làm. Ở Pê-tơ-rô-gơ -rát, xe điện vẫn chạy, hiệu buôn và tiệm ăn vẫn bán hàng, các rạp hát vẫn mở, và sắp có một cuộc triển lãm hội họa. Những tập quán phức tap của cuộc sống hàng ngày vẫn tiếp diễn, mặc dầu chiến tranh. Cơ cấu xã hội có một sức sống kỳ lạ, không gì so sánh nổi; trước những hoạn nạn lớn nhất, người ta vẫn ăn uống, may mặc, chơi bời..
Có rất nhiều tin đồn đại về Kê-ren-xki; có tin là hắn đã vận động được quân đội ngoài mặt trận và đang dẫn một đạo quân lớn về tấn công thủ đô. Tờ Ý nguyện của nhân dân đăng một bản hiệu triệu của Kê-ren-xki làm tại Xơ-cốp.
Những sự rối loạn do âm mưu điên rồ của bọn bôn-sê-vich gây ra đã dẫn nước nhà tới bờ vực thẳm. Mỗi người chúng ta cần phải nỗ lực, can đảm và tận tâm để đưa nước nhà vượt qua cơn thử thách khủng khiếp tới thắng lợi.
Cho tới khi tuyên bố thành phần mới của Chính phủ lâm thời - nếu thành lập được- mọi ngưòi phải ở yên tại vị trí của mình và làm tròn bổn phận đối với nước Nga đang đau khổ. Chớ nên quên rằng bất cứ một trở ngại nào dù nhỏ đến đâu gây ra lúc này cho các tổ chức quân sự, sẽ dẫn đến những tai họa không thể gỡ được vì nó mở phòng tuyến của ta cho kẻ thù. Cho nên nhất thiết phải hết sức bảo toàn sức chiến đấu của quân đội, giữ vững trật tự bằng cách tránh cho quân đội những sự va chạm mới và duy trì lòng tin cậy tuyệt đối giữa chỉ huy và các cấp dưới. Vì sự sống còn của Tổ quốc, tôi ra lệnh cho tất cả các chỉ huy và ủy viên không rời bỏ vị trí của mình, cũng như bản thân tôi sẽ không dời bỏ cương vị chỉ huy tối cao quân đội, cho tới khi Chính phủ lâm thời của nước Cộng hòa đã tỏ rõ ý chí của mình.
Để trả lời lại, thấy dán trên các tường bản cáo thị sau đây:

CÁO THỊ CỦA ĐẠI HỘI XÔ - VIẾT TOÀN NGA
Những tên bộ trưởng cũ Cô-nô-va-lôp, Ki-sơ-kin, Tê-rê-sen-cơ, Ma-li-an-tô-vich, Ni-ki-tin và một vài tên khác đã bị Ủy ban quân sự cách mạng bắt giam. Kê-ren-xki đã trốn. Nay ra lệnh cho tất cả các tổ chức quân sự áp dụng mọi biện pháp cần thiết để bắt Kê-ren-xki và giải về Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Mọi hành động giúp đỡ Kê-ren-xki sẽ bị trừng trị như một trọng tội đối với Nhà nước.
Ủy ban quân sự cách mạng như một chiếc xe mở hết tốc lực tung ra mệnh lệnh, lời kêu gọi, sắc lệnh, như những tia lửa...Có lệnh cho dẫn Cooc-ni-lôp về Pê-tơ-rô-gơ-rát. Các Ủy viên ủy ban ruộng đất bị Chính phủ lâm thời cầm tù trước đây nay được thả ra. Tội tử hình trong quân đội bị bãi bỏ. Các nhân viên chính phủ được lệnh tiếp tục làm việc nếu không sẽ bị nghiêm trị. Cấm mọi hành động cướp bóc, phá rối trật tự, đầu cơ; ai gây ra sẽ bị xử tử. Các ủy viên lâm thời được cử ra phụ trách các bộ: Ngoại giao, U-rít-xki và Tơ-rốt-xki; Nội vụ và Tư pháp, Ri-cốp; Lao động, Sơ-li-áp-ni-cốp; Tài chính, Men-gin-xki; Cứu tế xã hội, bà Cô-lông-tai; Thương nghiệp, Công nghiệp và Giao thông, Ri-a-da-nôp; Hải quân, thủy thủ Cooc -bia; Bưu điện, Xpi-rô; Sân khấu, Mu-ra-vi-ôp; Nhà in quốc gia, Ghéc-bi-sép; thành phố Pê-tơ-rô-gơ-rat, trung úy Net-xtê-rôp; Mặt trận Bắc, Pô déc*
Ủy ban kêu gọi quân đội thành lập những Ủy ban quân sự cách mạng, kêu gọi công nhân đường sắt giữ trật tự và đặc biệt không để chậm trễ việc chuyên chở lương thực cho các thành phố và mặt trận; để đáp lại họ được hứa hẹn là sẽ có đại diện trong bộ Giao thông.
Một bản tuyên bố gửi cho binh lính Cô-dắc viết:
Hỡi anh em Cô-dắc. Chúng muốn đưa các bạn đi đánh Pê-tơ-rô-gơ-rát. Chúng muốn bắt các bạn đánh lại công nhân và binh lính cách mạng ở thủ đô, nói rằng Pê-tơ-rô-gơ-rat căm thù Cô-dắc. Chớ có tin một lời nào của bọn kẻ thù của chúng ta, bọn địa chủ và tư bản.
Tất cả các tổ chức giác ngộ của công nhân, binh lính và nông dân nước Nga đều có đại diện trong Đại hội của chúng tôi. Đại hội mong muốn cũng được đón tiếp những người lao động Cô dắc. Chớ có tin một lời nào của bọn kẻ thù chung của chúng ta, bọn địa chủ và tư bản.
Tất cả các tổ chức giác ngộ của công nhân, binh lính và nông dân nước Nga đều có đại diện trong Đại hội của chúng tôi. Đại hội mong muốn cũng sẽ được đón tiếp những người lao động Cô dắc. Bọn tướng tá phản động, đầy tớ của bọn đại địa chủ và của tên Ni-cô-la khát máu, là kẻ thù của chúng tôi; những người Cô-dắc thiếu ruộng đất là anh em của chúng tôi.
Chúng nói với các bạn là các Xô-viết muốn tịch thu ruộng đất của người Cô dắc. Chúng nói láo. Cách mạng chỉ muốn tịch thu ruộng đất của bọn đại địa chủ Cô dắc để chia cho nhân dân.
Hãy thành lập các Xô-viết đại biểu Cô dăc! Hãy cùng đi với các Xô viết công nông binh.
Hãy tỏ cho bọn Trăm Đen biết rằng các bạn không phải là những kẻ phản bội nhân dân, rằng các bạn không muốn bị cả nước Nga cách mạng nguyền rủa!
* Danh sách các ủy viên tạm thời phụ trách các bộ trên đây không đúng sự thật: chỉ có U-rít-xki được chỉ định phụ trách Ngoại giao (ghi chú theo bản dịch Pháp

Anh em Cô-dắc! Chớ có thi hành những mệnh lệnh của bọn thù địch của nhân dân. Hãy cử đại biểu tới Pê-tơ-rô-gơ-rat gặp chúng tôi, như các đồng chí ở trong đội xe đạp và nhiều đội Cô dắc đã làm. Lính Cô dắc ở trong quân đội thường trú Pê-tơ-rô-gơ-rat đã không đáp lại những điều mong mỏi của những kẻ thù của nhân dân. Điều đó làm vinh dự cho họ. Họ đã không muốn đánh lại anh em của họ, đánh lại quân đội thường trú cách mạng và công nhân Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Hỡi anh em Cô-dắc! Đại hội Xô viết toàn Nga chìa bàn tay huynh đệ tới các bạn.
Tình đoàn kết giữa Cô-dắc, binh lính, công nhân và nông dân toàn nước Nga muôn năm*( Dưới bản kêu gọi ký: Đại hội các Xô viết đại biểu công nhân và binh lính - ghi chú theo bản dịch Pháp) Bên địch trả lời lại bằng cơ man nào là bản tuyên bố dán khắp các tường, truyền đơn, báo chí tung khắp nơi, kêu gào, nguyền rủa, đe dọa sẽ xảy ra mọi tai họa khủng khiếp.
Bây giờ là đánh nhau bằng chữ in, vì tất cả các vũ khí khác đều nằm trong tay các Xô viết.
Đầu tiên là bản kêu gọi của Ủy ban Cứu Quốc và Cứu Cách mạng truyền đi khắp nước Nga và châu Âu:

GỬI CÁC CÔNG DÂN NƯỚC CỘNG HÒA NGA!
Ngày 7 tháng 11, đi ngược lại ý nguyện của quần chúng cách mạng, bọn bôn sê vich ở Pê-tơ-rô-gơ-rat đã có những hành động tội lỗi, bắt giam một phần Chính phủ lâm thời, giải tán Hội đồng Cộng hòa và tuyên bố thành lập một chính quyền bất hợp pháp. Trong lúc nạn ngoại xâm đang đe dọa mạnh nhất, một hành động cường bạo như vậy đối với Chính phủ của nước Nga cách mạng là một tội nặng không xiết kể đối với Tổ quốc.
Cuộc khởi nghĩa của bọn bôn sê vích đã giáng một đòn chí tử vào sự nghiệp bảo vệ quốc gia và làm trì hoãn việc lập lại hòa bình mà tất cả đều mong đợi.
Cuộc nội chiến do bọn bôn sê vich khởi xướng có thể đưa nước nhà đến một tình trạng hỗn loạn và một cuộc phản cách mạng khủng khiếp, và đưa Hội nghị lập hiến - một hội nghị có nhiệm vụ củng cố chế độ cộng hòa và trao ruộng đất vĩnh viễn cho nông dân- đến chỗ thất bại.
Để đảm bảo sự liên tục của chính quyền duy nhất hợp pháp, Ủy ban Cứu Quốc và Cứu cách mạng lập ra trong đêm mồng 7 tháng 11, đứng ra thành lập một Chính phủ lâm thời mới. Dựa vào những lực lượng dân chủ mới, Chính phủ này sẽ đưa nước nhà tới Hội nghị lập hiến và cứu nước nhà thoát khỏi tình trạng hỗn loạn và cuộc phản cách mạng, Ủy ban Cứu Quốc và Cứu Cách mạng kêu gọi toàn thể đồng bào:
Không công nhận quyền lực của bọn cường bạo!
Không tuân theo mệnh lệnh của bọn chúng!
Đứng lên bảo vệ Tổ quốc và Cách mạng!
Ủng hộ Ủy ban Cứu Quốc và Cứu Cách mạng1
Ký: Hội đồng Cộng hòa Nga
Viện Đu-ma thành phố Pê-tơ-ro-gơ-rat
Ủy ban TW Xô viết toàn Nga của ĐH lần thứ nhất
Ủy ban chấp hành Xô viết nông dân
Các nhóm xã hội cách mạng, men sê vich, xã hội bình dân, xã hội dân chủ thống nhất, nhóm Thống nhất của Đại hội lần thứ hai.
Lại còn có những bản cáo thị của đảng xã hội cách mạng của bọn men sê vich 'đến cùng", của các Xô viết nông dân, Ủy ban TW quân đội, Ủy ban TW hải quân...Những bản đó viết:
Nạn đói sẽ tiêu diệt Pê-tơ-rô-gơ-rát: các đạo quân Đức sẽ giày xéo lên tự do của chúng ta; những cuộc khủng bố của bọn Trăm Đen sẽ làm cho nước Nga đau khổ nếu tất cả chúng ta, những người công nhân, binh lính, công dân giác ngộ, không đoàn kết lại.
Chớ có tin vào lời hứa hẹn của bọn bôn sê vích! Chúng hứa sẽ có hòa bình ngay. Láo toét! Chúng hứa có bánh mì. Thật là một sự bịp bợm! Chúng hứa ruộng đất. Thật là một chuyện hoang đường!

Tất cả các bản đều cùng một giọng như vậy.

Các đồng chí! Người ta đã lợi dụng các đồng chí một cách đê hèn và tội lỗi. Bọn bôn-sê-vich đã một mình đứng ra cướp chính quyền… Chúng đã che đậy âm mưu của chúng, không cho các đảng phái xã hội khác nằm trong các Xô-viết biết.. Chúng hứa cho các đồng chí ruộng đất và tự do, nhưng tình trạng hỗn loạn do chúng gây ra chỉ có lợi cho cuộc phản cách mạng, cuộc phản cách mạng đó sẽ lấy mất ruộng đất và tự do của các đồng chí.

Các báo chí cũng công kích mạnh không kém. Tờ Sự nghiệp của nhân dân viết:
Bổn phận của chúng ta là phải lột mặt nạ bọn phản động giai cấp công nhân. Bổn phận của chúng ta là phải huy động mọi lực lượng để giữ gìn sự nghiệp của Cách mạng. Tờ Tin tức viết lần cuối cùng nhân danh Ủy ban trung ương Xô viết toàn Nga cũ, dọa sẽ có một sự trừng phạt ghê gớm:
Nói về Đại hội Xô viết thì chúng ta khẳng định rằng đã không có Đại hội Xô viết. Chúng ta khẳng định rằng mới chỉ có một cuộc Hội nghị riêng rẽ của nhóm bôn sê vich; nhóm đó không thể trong bất cứ trường hợp nào tự cho phép mình thủ tiêu quyền hạn của Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga
Tờ Đời mới, trong khi bênh vực việc thành lập một Chính phủ mới gồm tất cả các đảng phái xã hội, nghiêm khắc phê bình việc các đảng viên xã hội cách mạng và men-sê-vich rút khỏi Đại hội, và vạch ra rằng cuộc khởi nghĩa bôn sê vich có một ý nghĩa rõ rệt là từ nay trở đi không còn một ảo tưởng nào về sự có thể liên minh được với giai cấp tư sản..

Tờ Con đường của công nhân lấy tên là tờ Sự thật, tờ báo của Lê nin bị cấm hồi tháng 7, viết bằng một giọng cương quyết:
Hỡi công nhân! Binh lính! Nông dân! Hồi tháng 3, các bạn đã lật đổ chế độ hà khắc của giai cấp quý tộc. Ngày hôm qua, các bạn đã giáng một đòn quyết liệt vào chế độ hà khắc của giai cấp tư sản.
Nhiệm vụ cấp bách lúc này là phải bảo vệ những vùng lân cận Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Nhiệm vụ thứ hai là hoàn toàn tước vũ khí của những phần tử cách mạng ở Pê-tơ-rô-gơ-rat.
Nhiệm vụ thứ ba là tổ chức hoàn toàn chính quyền cách mạng và đảm bảo việc thực hiện chương trình..
Báo chí của nhóm K.Đ. xuất bản lèo tèo, và giai cấp tư sản, nói chung, tỏ một thái độ thờ ơ, mỉa mai đối với thời cuộc, kiểu như muốn nói một cách khinh miệt với các đảng phái khác: “Ông đã bảo mà”. Người ta thấy những tên K.Đ có thế lực lảng vảng quanh viện Đu-ma thành phố và Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng. Giai cấp tư sản nằm rình chờ thời cơ – có lẽ thời cơ cũng sắp đến. Không ai nghĩ rằng những người bôn sê vich có thể nắm chính quyền được quá 3 ngày, có lẽ chỉ trừ có Lê nin, Tơ rôt xki, công nhân Pê-tơ-rô-gơ-rát và binh lính…

Khoảng chiều ngày hôm đó, tôi đến phòng họp Ni –cô-lai. Viện Đu- ma họp liên tục. Không khí sôi sục, tất cả các lực lượng chống đối đều tập trung tại đấy. Lão thị trưởng già Sơ-rai-đơ, bệ vệ với bộ râu và mớ tóc bạc, đang kể lại việc hắn đên Xmon-ni đêm hôm trước để phản đối nhân danh chính quyền tự trị thành phố. Hắn đã nói với Tơ-rốt-xki:
- Viện Đu-ma, chính quyền thành phố duy nhất hợp pháp được bầu ra theo nguyên tắc phố thông, trực tiếp và bằng phiếu kín, không công nhận chính phủ mới.
Và Tơ-rốt-xki đã trả lời:
- Chính hiến pháp có cách giải quyết : giải tán Viện Đu-ma và bầu lại
Nghe tới đó, có nhiều tiếng kêu phẫn nộ thốt ra. Lão già hướng về phía Viện Đu-ma nói tiếp:
- Nếu người ta muốn công nhận một chính phủ dựa vào lưỡi lê thì đúng là chúng ta có cái chính phủ ấy rồi. Nhưng tôi chỉ công nhận là hợp pháp một chính phủ được nhân dân, được đa số công nhận, chứ không phải một chính phủ được tạo ra do sự tiếm quyền của một thiểu số.
Tiếng hoan hô nhiệt liệt trên mọi hàng ghế, trừ những hàng ghế bôn-sê-vich. Giữa tiếng ồn ào, lão thị trưởng đã báo cáo với hội nghị là những người bôn-se-vich đã vi phạm nền tự trị của thành phố bằng cách cử các ủy viên vào các ban.
Đại diện nhóm bôn-sê-vich cố sức hét to lên cho mọi người nghe thấy; ông ta nói rằng quyết định của Đại hội Xô-viết có nghĩa là tất cả các nước Nga ủng hộ hành động của những người bôn-sê-vích:
- Còn các anh! Các anh không phải là đại diện thực sự cho nhân dân Pê-tơ-rô-gơ-rát! Tiếng kêu hò: Thật là một sự thóa mạ)
Thị trưởng, rất trịnh trọng, nhắc nhở ông ta là Viện Đu-ma đã được nhân dân bầu ra một cách vô cùng tự do.
Đại diện bôn-sê-vich bèn đáp lại:
- Phải, nhưng việc đó lâu rồi, cũng như việc bầu Ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga và các Ủy ban quân đội.
Tiếng la ó:
- Vừa qua, không có Đại hội Xô-viết nào mới cả!
- Nhóm bôn-sê-vich không thèm ở trong cái ổ phản cách mạng này nữa. (Ồn ào). Chúng tôi đòi bầu lại Viện Đu-ma..
Nói tới đó, nhóm bôn-sê-vich dời phòng họp giữa những tiếng: “Tay sai của bọn Đức! Đả đảo quân phản bội!”
Sin-ga-ri-ốp, thuộc nhóm K.Đ đòi cách chức và đưa ra tòa những viên chức của thành phố và đã nhận làm ủy viên của Ủy ban quân sự cách mạng.
Sơ-rai-đơ đứng lên đưa một kiến nghị phản đối việc những người bôn sê vich dọa giải tán Viện Đu-ma và nói rằng Viện Đu-ma, cơ quan đại diện hợp pháp của nhân dân, sẽ không chịu dời bỏ vị trí của mình.
Phòng họp A-lêch-xăng chật nich những người dự cuộc họp của Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng. Xco-bê-li-ép lại lên phát biểu. Y nói:
- Chưa bao giờ số phận của cách mạng lại gay go như vậy, chưa bao giờ vấn đề sống còn của Nhà nước Nga lại làm cho người ta lo lắng như vậy, chưa bao giờ lịch sử lại đặt vấn đề nước Nga còn hay mất một cách tàn nhẫn và quyết liệt như vậy! Giờ cứu cách mạng đã điểm và nhận rõ tình hình nghiêm trọng lúc này, chúng ta thấy các lực lượng của nền dân chủ cách mạng đang đoàn kết lại chặt chẽ; chính do ý muốn của các lực lượng đó mà một trung tâm cứu quốc và cứu cách mạng đã được lập ra.. Chúng thà chết còn hơn rời bỏ vị trí của chúng ta.
Tin Công đoàn đường sắt gia nhập Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng được hoan hô nhiệt liệt. Một lát sau các đại biểu nhân viên bưu điện và điện báo tới, tiếp theo là một vài phần tử men-sê-vich quốc tế chủ nghĩa, giữa những tiếng hoan hô. Công nhân đường sắt phát biểu là họ không công nhận nhóm bôn-sê-vich, họ đã nắm trong tay toàn thể tổ chức đường sắt và không trao cho bất cứ một chính phủ tiếm quyền nào. Đại biểu ngành điện báo nói là các điệp báo viên đã dứt khoát không cho máy chạy chừng nào còn có ủy viên bôn-sê-vich ở đó.
Những người đưa thư không chịu chuyển nhận thư từ cho Xmon-ni.. Tất cả các đường dây điện thoại ở Xmon-ni đều bị cắt. Hội nghị rất khoái trí khi nghe báo cáo việc U-rit-xki đến bộ Ngoại giao đòi những bản hiệp mật và đã bị Nê-ra-tốp* (thứ trưởng bộ Ngoại giao trong Chính phủ lâm thời, nguyên là một nhà ngoại giao dưới thời Sa hoàng – ghi chú theo bản dịch Pháp) mời ra. Các viên chức của Chính phủ đều ngừng làm việc..

Thế là chiến tranh đã nổ ra, một cuộc chiến tranh quyết liệt, theo kiểu Nga, chiến tranh bằng bãi công và phá hoại. Chủ tịch buổi họp đọc danh sách từng người cùng với nhiệm vụ giao cho: người này phải đi thanh tra các bộ, người kia phải đi thăm các nhà ngân hàng, chừng mươi người có nhiệm vụ vận động binh lính trong các doanh trại giữ trung lập: “Hỡi binh lính Nga, đừng làm đổ máu của anh em các bạn!” Một ủy ban được phái đi thương thuyết với Kê-ren-xki. Một số ủy ban khác được cử đi các tỉnh lỵ để thành lập và các chi nhánh của Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng và tập hợp các phần tử chống bôn-sê-vich.
Hội nghị làm việc rất hào hứng. “Bọn bôn sê vich lại muốn thống trị giới trí thức à? Được, sẽ cho chúng biết tay! .. Sự trái ngược giữa hội nghị này với Đại hội Xô viết thực là rõ rệt. Một đằng là quảng đại quần chúng binh lính rách rưới, công nhân lem luốc, nông dân, những người cùng khổ còn mang đầy dấu vết của cuộc đấu tranh tàn nhẫn đầy sống còn, một đằng là các lãnh tụ men- sê- vích và xã hội cách mạng- bọn Áp-xen-ti-ép, Tréc-nốp,- vai sánh vai cùng với bọn K.Đ như tên Sát-xki trơn như dầu, tên Vi-na-ve bóng như mỡ. Cái Viện Đu-ma này gồm toàn những tên ăn ngon, mặc đẹp; trong tất cả bọn chúng không có được trên ba người vô sản..
Có tin tức đến. “Sư đoàn hung ác” trung thành của Cooc-ni-lốp đã giết những cận vệ của y, còn y thì trốn thoát. Ca-lê-đin đang tiến về phía Bắc…Xô viết Mát-xco-va đã lập ra một Ủy ban quân sự cách mạng và đang điều đình với viên chỉ huy thành phố để nắm lấy Xưởng quân giới nhằm võ trang công nhân.
Đi đôi với những sự việc đó là cả một mớ hỗn độn lạ lùng gồm những lời đồn đại, xuyên tạc, những chuyện hoàn toàn bịa đặt! Một tên thuộc nhóm K.Đ. trẻ tuổi và thông minh, nguyên thư ký riêng của Mi-li-u-cốp, rồi của Tê-rê-sen-cô, kéo chúng tôi ra một chỗ và kể lại tất cả tình hình đánh chiếm Cung điện Mùa Đông. Hắn nói:
- Bọn bôn-sê-vich do các sĩ quan Đức và Áo chỉ huy.
Chúng tôi hỏi lại một cách lễ phép:
- Thật ư? Sao ngài biết?
- Một người bạn của tôi có mặt tại đó đã trông thấy.
- Sao anh ta biết họ là sĩ quan Đức?
- Ồ, là vì chúng mặc quân phục Đức!
Những câu chuyện quái gở như thế kể có hàng trăm; không những báo chí chống đối bôn sê vich dành chỗ đặc biệt để đăng những chuyện đó, mà cả đến những người không ai ngờ như một số đảng viên xã hội cách mạng và men-sê-vích có tiếng là thực sự cầu thị cũng tin.
Nhưng quan trọng hơn là những tin đồn về hành động cường bạo và khủng bố của những người bôn-sê-vich. Ví dụ người ta đồn và báo chí đã đăng tin la xích vệ không những đã hôi hết của cải trong Cung điện Mùa đông mà còn tàn sát các học sinh sĩ quan sau khi tước vũ khí họ, và giết không ghê tay một vài bộ trưởng; các nữ binh thì hầu hết đều bị hiếp và có nhiều người đã tự tử vì không chịu nổi tra tấn hành hạ…Viện Đu-ma thành phố tin ngay những chuyện đó. Nguy hại hơn nữa là bố mẹ các học sinh sĩ quan và nữ binh đọc báo thấy những tin tức khủng khiếp đó nhiều khi kèm theo cả tên tuổi; và vào lúc chiều tối đã thấy một đám đông hoảng hốt vây quanh viện Đu-ma.
Điển hình là trường hợp hoàng thân Tu-ma-nốp: nhiều tờ báo đăng tin tử thi của ông nổi lềnh bềnh trên kênh đào Môi-ca. Mấy giờ sau, gia đình hoàng thân cải chính tin đó, và nói thêm là ông đang bị giam. Báo chí liền khai tử luôn tướng Đê-mít-xốp. Nhưng viên tướng đó cũng vẫn còn sống; chúng tôi đi điều tra thì chẳng thấy dấu vết tử thi nào cả..
Lúc chúng tôi ra khỏi viện Đu-ma, có hai hướng đạo sinh đang phân phát truyền đơn cho một đám đông người đứng chắn cả đại lộ Nép-xki ở trước cửa Viện. Đám người đó hầu hết là những công thương gia, tiểu chủ, công chức, nhân viên. Một tờ viết:
Trong phiên họp ngày 26 tháng 10, Viện Đu-ma thành phố, trước tình hình xảy ra, quyết định rằng các nhà của tư nhân là bất khả xâm phạm, và kêu gọi nhân dân Pê-tơ-rô-gơ-rát thông qua các Ủy ban nhà cửa, chống lại bằng vũ khí nếu cần, mọi âm mưu dùng vũ lực ập vào các nhà tư nhân, vì lợi ích của chính bản thân các công dân.
Ở góc đường Li-tây-ni, năm, sáu xích vệ và hai thủy thủ vây quanh một người bán báo và đòi anh ta phải nộp cho họ tập báo men-sê-vich Tờ báo của công nhân. Phát khùng, người bán báo hét ầm lên và giơ quả đấm ra; một thủy thủ giằng được tập báo. Một toán người xúm quanh, vừa dọa nạt, vừa chửi bới tốp lính om sòm. Một công nhân, người nhỏ bé, ra sức giải thích với mọi người và với anh bán báo:
- Tờ báo này có đăng bản tuyên bố của Kê-ren-xki. Nó vu cho chúng tôi đã giết những người Nga, nó sẽ gây ra đổ máu đấy..
Có thể nói rằng chưa bao giờ Xmon-ni làm việc căng thẳng tới mức như vậy. Vẫn cảnh những người đi đi về về trong các hành lang tối om, những công nhân mang súng, những nhà lãnh đạo cắp những chiếc cặp dày cộm vừa vội vã đi, vừa tranh luận, giải thích, ra chỉ thị; xung quanh là bạn bè và các người cộng sự của họ. Toàn những người hừng hực như lửa. Họ đã thức và làm việc một cách không tưởng tượng được. Râu không cạo, người ngợm bẩn thỉu, mắt đỏ ngầu, họ nhắm thẳng mục tiêu tiến tới, đầy một bầu nhiệt huyết. Có biết bao nhiêu việc phải làm! Chiếm lấy những cơ quan Chính phủ, tổ chức thành phố, giữ sao cho quân đội thường trú trung thành với chế độ mới, đấu tranh với Viện Đu-ma và Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng, ngăn chặn quân Đức, chuẩn bị chiến đấu với Kê-ren-xki, thông tin cho các tỉnh và làm công tác tuyên truyền suốt từ Ác-khan-ghen đến Vơ-la-đi-vốt-xtoc.. Nhân viên các cơ quan chính phủ và thành phố không chịu tuân lệnh các ủy viên, ngành bưu điện không chịu làm việc, ngành đường sắt không giải quyết những yêu cầu xin xe, Kê-ren-xki đang tiến về, đội quân thường trú không hoàn toàn tin cậy được, bọn Cô-dắc đang chuẩn bị tấn công.. Lực lượng chống lại bọn họ không phải chỉ là giai cấp tư sản có tổ chức mà là tất cả các đảng xã hội, trừ nhóm xã hội cách mạng cánh tả, một số nhỏ men-sê-vich quốc tế chủ nghĩa và xã hội dân chủ quốc tế, mà ngay những người này cũng chưa có thái độ rõ rệt. Đúng là đi với họ thì có quần chúng công nhân và binh lính, một số nông dân không biết là bao nhiêu, nhưng dù sao nhóm bôn-sê-vich cũng là một nhóm chính trị không có nhiều người có văn hóa và giàu kinh nghiệm.
Ri-a-da-nốp vừa bước lên cầu thang, vừa nói với một vẻ hốt hoảng rằng ông ta là ủy viên thương mại mà chẳng hiểu gì về thương mại. Trong phòng trà, ở tầng thứ nhất, có một người ngồi một mình trong một góc, mình khoác một cái áo da dê tưởng chừng như vẫn dùng để lăn đêm- thực ra thì đã nhiều đêm liền ông ta không ngủ - cùng với bộ râu ba ngày chưa cạo. Nét mặt lo lắng, ông ta ngồi viết những con số lên một chiếc phong bì lem nhem, thỉnh thoảng lại đưa cái bút chì lên gặm. Người đó là Men-gin-xki, được cử làm ủy viên tài chính chỉ vì trước kia đã làm thư ký trong một nhà ngân hàng Pháp…Còn bốn anh chàng kia ở Ủy ban quân sự cách mạng xuống, vừa chạy vừa viết nguệch ngoạc lên những mẩu giấy, chính là những ủy viên được cử đi khắp nước Nga để truyền đạt các tin tức, để tranh luận hay chiến đấu với bất kỳ lý lẽ hoặc vũ khí nào có trong tay…

Đúng ra thì một giờ họp Đại hội; phòng họp đã chật ních từ lâu, nhưng tới bảy giờ tối vẫn chưa thấy chủ tịch đoàn đâu cả…Các nhóm bôn- sê- vích và xã hội cách mạng cánh tả họp trong các phòng riêng. Suốt buổi chiều, Lê nin và Tơ-rôt- xki đã phải đấu tranh chống những xu hướng thỏa hiệp. Trong nhóm bôn-sê-vich, một số đáng kể tán thành phải nhượng bộ để có thể thành lập một chính phủ liên hiệp xã hội. Họ kêu la:
- Chúng ta không thể đứng vững được! Có nhiều việc chống lại chúng ta quá. Chúng ta không có những người có khả năng. Chúng ta sẽ bị cô lập và tất cả sẽ sụp đổ.
Đó là ý kiến của Ca-mê-ni-ép, Ri-a-da-nôp và một số người khác.
Nhưng Lê nin, với Tơ- rốt- xki bên cạnh, đứng vững như bàn thạch.
- Những ai muốn thỏa hiệp thì hãy tán thành chương trình của chúng ta đi rồi chúng ta sẽ chấp nhận họ! Chúng ta sẽ không nhượng bộ một tấc nào. Nếu ở đây có những đồng chí không có can đảm và ý muốn dám làm những việc chúng ta dám làm thì họ hãy đi theo bọn nhát gan và bọn thỏa hiệp! Với sự ủng hộ của công nhân và binh lính, chúng ta sẽ tiến lên.
Hồi bảy giờ năm phút, nhóm cách mạng xã hội cánh tả cho người đến báo là họ sẽ ở lại trong Ủy ban quân sự cách mạng, Lê-nin nói:
- Thấy chưa! Họ đi theo chúng ta!
Lát sau, lúc cả bọn chúng tôi đang ngồi ở bàn dành cho báo chí trong phòng họp lớn thì có một tên thuộc nhóm vô chính phủ thường viết bài cho các tờ báo tư sản, đến rủ tôi đi điều tra xem chủ tịch đoàn ra sao. Phòng họp của Ủy ban trung ương Xô viết toàn Nga vắng tanh. Phòng họp của Xô viết Pê-tơ-rô-gơ-rát cũng thế. Chúng tôi đi hết phòng này qua phòng khác suốt cả Viện Xmon-ni bát ngát bao la. Không ai biết mảy may gì về tổ chức lãnh đạo Đại hội hiện ở chỗ nào. Vừa đi, anh bạn đồng hành vừa kể cho tôi nghe những hoạt động cách mạng trước kia của anh ta, thời kỳ lưu vong kéo dài đầy thú vị tại Pháp. Anh ta tâm sự với tôi rằng bọn bôn-sê-vich là những kẻ phàm phu phục tử, ngu dốt và không có những rung cảm về thẩm mỹ. Anh ta là một điển hình của trí thức Nga. Chúng tôi tới phòng 17, phòng giấy của Ủy ban quân sự cách mạng, và đứng dừng tại đó giữa đám đông ồ ạt. Cửa phòng mở, một người mập mạp thấp lùn, mặt dẹt, mặc một bộ quân phục chẳng có phù hiệu gì cả, bước ra. Thoạt trông anh ta như đang cười, nhưng chúng tôi nhận ra ngay chính do quá mệt nhọc mà miệng anh ta trễ xuống như vậy. Người đó là Cơ-ri-len-cô.
Ông bạn tôi tỏ ra là một thanh niên niềm nở và lịch thiệp. Anh ta thốt lên một tiếng kêu sung sướng và tiến lên chìa tay ra bắt.
- Ni-cô-lai Vat-xi-li-ê-vich! Đồng chí không nhận ra tôi à? Chúng ta đã cùng ngồi tù với nhau đấy mà.
Cơ-ri-len-cô cố sức moi óc và nhìn anh này chằm chằm. Cuối cùng anh ta đáp lại một cách rất là thân thiết: “Có chứ. Đồng chí S…đấy à. Chào đồng chí!” Rồi họ ôm nhau hôn.
- Đồng chí làm gì ở đây?
- Ồ, tôi đến xem..Công việc của các đồng chí có vẻ kết quả lắm.
- Phải, Cơ-ri-len-cô đáp lại với một vẻ cả quyết. Cách mạng vô sản là một thắng lợi lớn – Anh cười nói thêm: Tuy vậy cũng có thể là chúng ta lại gặp nhau trong tù.
Khi chúng tôi ra đến hành lang, ông bạn tôi lại tiếp tục lên lớp: “Này, tôi là đồ đệ của Cơ-rô-pốt-kin đấy. Đối với chúng tôi, cách mạng là một sai lầm lớn vì nó đã không khơi được tinh thần yêu nước của quần chúng lên. Tất nhiên, điều đó chỉ chứng tỏ rằng nhân dân chưa sẵn sàng để làm cách mạng”.

Đúng tám giờ bốn mươi, tiếng hoan hô như sấm dậy báo tin chủ tịch đoàn đã tới, trong đó có Lê nin – Lê nin vĩ đại. Đó là một người thấp lùn, đầu to, tròn, hói, cổ rụt, mắt bé, mũi ngắn và tẹt, mồm rộng và lộ vẻ khoan hậu, cằm to. Mặt tuy lúc đó cạo nhẵn, nhưng bộ râu trước kia nổi tiếng và từ nay sẽ trở thành bất hủ, đã bắt đầu mọc lởm chởm. Quần áo đã sờn và quần thì dài quá. Trông hình thức bề ngoài không có gì để cho quần chúng tôn sùng; vậy mà trong lịch sử, ít có lãnh tụ được yêu mến và kính phục như ông. Một lãnh tụ nhân dân kỳ lạ, được suy tôn hoàn toàn nhờ trí tuệ của mình, không bóng bẩy, không hài hước, không khoan nhượng, tư thái ung dung, không có nét gì đặc biệt nổi bật, nhưng có tài giải thích những ý kiến sâu sắc bằng những lời lẽ giản dị, phân tích tình hình một cách cụ thể và kết hợp sự khôn ngoan sáng suốt với sự táo bạo nhất về trí năng.
Ca-mê-ni-ép đọc bản báo cáo hoạt động của Ủy ban quân sự cách mạng: hủy bỏ tội tử hình trong quân đội, khôi phục quyền tự do tuyên truyền, trả lại tự do cho các sĩ quan và binh lính bị bắt về tội chính trị, ra lệnh bắt Kê-ren-xki và tịch thu lương thực trong các kho tư nhân. Tiếng hoan hô vang dậy.
Tiếp đến đại diện đảng xã hội Do thái phát biểu: thái độ không khoan nhượng của những người bôn-sê-vich có nghĩa là đưa cách mạng đến chỗ tiêu diệt, cho nên các đại biểu xã hội Do thái bắt buộc không tham gia Đại hội được nữa. Trong phòng họp có những tiếng hò la: “Tưởng các anh đã rút ra từ đêm qua rồi! Các anh còn định rút bao nhiêu lần như thế nữa?”
Rồi đến đại diện men-sê-vich quốc tế chủ nghĩa lên diễn đàn. Có tiếng hét “Thế nào, vẫn còn ở đây à?” Diễn giả giải thích rằng chỉ có một phần men-sê-vich quốc tế chủ nghĩa rời bỏ đại hội; những người khác quyết định ở lại.
- Chúng tôi nghĩ rằng việc chính quyền chuyển vào tay Xô-viết sẽ nguy hiểm cho cách mạng, thậm chí có thể đưa cách mạng đến chỗ tiêu diệt..(Bị ngắt lời)..nhưng chúng tôi cho rằng nhiệm vụ của chúng tôi là phải ở lại Đại hội và bỏ phiếu chống lại việc đó!
Một số diễn giả khác lên phát biểu, chẳng có trật tự gì cả. Một đại diện công nhân mỏ than khu mỏ Đô-net đề nghị Đại hội có những biện pháp chống lại Ca-lê-đin vì tên này có thể cắt đứt việc tiếp tế than và lương thực cho thủ đô. Có nhiều binh lính vừa ở mặt trận về mang tới Đại hội lời chào mừng phấn khởi của các trung đoàn. Lê nin đứng dậy, hai tay nắm chặt lấy rìa bàn; ông đưa đôi mắt nhỏ chớp chớp nhìn khắp một lượt, nét mặt bình thản giữa những tiếng hoan hô vang dậy hồi lâu. Khi tiếng hoan hô chấm dứt, ông nói:
- Bây giờ chúng ta bắt tay vào việc xây dựng trật tự xã hội chủ nghĩa.
Tiếng hoan hô lại nổi lên ầm ầm.
- Việc trước tiên là phải áp dụng những biện pháp thiết thực để thực hiện hòa bình.. Chúng ta sẽ đề nghị hòa bình với nhân dân các nước đang tham chiến trên cơ sở những điều kiện xô-viết sau đây: không thôn tính đất đai, không bồi thường, quyền dân tộc tự quyết. Đồng thời, theo lời hứa, chúng ta sẽ công bố và hủy bỏ các hiệp ước mật…Vấn đề chiến tranh và hòa bình đã rõ ràng như vậy nên tôi nghĩ rằng tôi có thể, không cần phải phi lộ, đọc bản dự thảo tuyên ngôn gửi nhân dân tất cả các nước tham chiến.
Khi Lê nin nói, cái miệng rộng của ông như mỉm cười, giọng nói ồ ồ, nhưng nghe không thấy khó chịu mà hình như nó đã rắn lại như vậy sau bao nhiêu năm diễn thuyết; giọng nói đều đều và dường như có thể vang lên mãi mãi…Khi muốn nhấn mạnh vào một ý nào, ông hơi ngả người ra đằng trước. Khi nói, ông không dùng điệu bộ. Và trước mặt ông là một ngàn khuôn mặt giản dị đang nhìn lên với một vẻ ngưỡng mộ nhiệt thành.

TUYÊN NGÔN
Gửi nhân dân và chính phủ tất cả các nước tham chiến

Chính phủ công nông do cách mạng ngày 7 tháng 11 lập ra, dựa vào các Xô-viết đại biểu công nông binh, đề nghị với tất cả nhân dân các nước đang tham chiến và chính phủ của họ mở ngay những cuộc thương lượng để lập lại một nền hòa bình dân chủ, công bằng.
Chính phủ cho rằng hòa bình công bằng và dân chủ, như lòng mong ước của quảng đại quần chúng công nhân và giai cấp cần lao ở các nước tham chiến, đã bị chiến tranh làm cho kiệt sức, khổ sở, đau đớn, nền hòa bình mà công nhân và nông dân Nga đòi hỏi một cách triệt để và kiên quyết nhất sau khi chế độ Nga hoàng bị lật đổ - là hòa bình tức khắc, không thôn tính đất đai (tức là không chiếm đoạt đất đai những nước khác) và không bồi thường.
Đó là hòa bình mà Chính phủ Nga đề nghị với tất cả nhân dân các nước đang tham chiến ký kết ngay. Chính phủ tuyên bố sẵn sàng làm ngay tất cả những cuộc vận động cần thiết để đi đến việc các hội nghị đại diện nhân dân có thẩm quyền của các nước và các dân tộc chuẩn y một lần cuối cùng tất cả các điều kiện ký kết nền hòa bình ấy.
Theo tinh thần của pháp lý, tức là tinh thần của nền dân chủ nói chung và của các giai cấp cần lao nói riêng. Chính phủ cho rằng việc sáp nhập hay chiếm đoạt đất đai nước khác có nghĩa là sáp nhập một dân tộc nhỏ hay yếu vào một quốc gia lớn hay mạnh mà không có sự thỏa thuận hay mong muốn do dân tộc đó tự do bày tỏ một cách rõ ràng, chính thức, mặc dù việc sáp nhập bằng vũ lực đó đã xảy ra lúc nào, mặc dù trình độ phát triển cao hay thấp của dân tộc bị sáp nhập hoặc bị kìm giữ bằng vũ lực trong giới hạn quốc gia nói trên và cuối cùng, mặc dù dân tộc đó ở đâu, ở châu Âu hoặc ở những nước hải ngoại xa xôi.
Nếu một dân tộc nào bị kìm giữ bằng vũ lực trong giới hạn của một quốc gia, mặc dù đã bày tỏ nguyện vọng – hoặc trên báo chí, trong các hội nghị nhân dân, trong các nghị quyết của các đảng, hoặc bằng những cuộc nổi loạn và khởi nghĩa chống đàn áp dân tộc – nếu dân tộc ấy không được quyền quyết định bằng bỏ phiếu tự do sau khi quân đội của quốc gia xâm lược hay nói chung, của quốc gia mạnh hơn, đã hoàn toàn rút khỏi, không được quyền tự do quyết định vấn đề hình thức tổ chức chính trị của nước mình, thì sự sáp nhập dân tộc đó vào quốc gia nói trên là một sự thôn tính, nghĩa là một sự xâm lược và một hành động bạo lực.
Chính phủ cho rằng tiếp tục chiến tranh để giải quyết vấn đề phân chia các nước nhỏ yếu đã bị xâm chiếm giữa các nước giàu mạnh là phạm một tội lớn nhất đối với nhân loại, và chính phủ trịnh trọng tuyên bố ý muốn ký ngay một hòa ước để chấm dứt cuộc chiến tranh đó với những điều kiện đã đề ra, công bằng đối với mọi dân tộc, không trừ một nước nào.
Đồng thời, Chính phủ tuyên bố không hề coi những điều kiện hòa bình đề ra trên đây như một tối hậu thư: Chính phủ đồng ý nghiên cứu tất cả những điều kiện hòa bình khác, chỉ nhấn mạnh rằng điều kiện đó cần được một nước tham chiến nào đó đề ra càng sớm càng hay, với lời lẽ rõ ràng, không điều gì tối nghĩa hoặc bí mật.
Chính phủ hủy bỏ chính sách ngoại giao bí mật, về phía mình tỏ ý kiên quyết mở những cuộc đàm phán hoàn toàn công khai trước toàn dân, và tiến hành ngay việc công bố toàn văn những hiệp ước bí mật đã được chính phủ của bọn đại địa chủ và bọn tư bản xác nhận hoặc ký kết từ tháng 2 đến 25 tháng 10 năm 1917. Chính phủ công bố hủy bỏ hoàn toàn và tức khắc những điều khoản đó – như trong hầu hết các trường hợp nhằm mang lại đặc quyền đặc lợi cho bọn đại địa chủ và tư bản Nga, nhằm bảo đảm và phát triển những cuộc xâm chiếm đất đai của dân Đại Nga.
Trong khi đề nghị chính phủ và nhân dân tất cả các nước mở ngay những cuộc đàm phán công khai để ký kết hòa bình, Chính phủ tuyên bố về phía mình sẵn sàng đàm phán hoặc bằng thư, điện tín, hoặc bằng những cuộc gặp gỡ giữa những đại diện các nước, hay bằng một cuộc hội nghị của các đại diện đó. Để cho những cuộc thương lượng đó được dễ dàng, Chính phủ chỉ định vị đại diện toàn quyền của mình tại các nước trung lập.
Chính phủ đề nghị chính phủ và nhân dân tất cả các nước tham chiến ký kết đình chiến ngay. Về phía mình, Chính phủ cho rằng thời gian đình chiến tối thiểu là ba tháng: trong thời gian đó, có thể giải quyết hoàn toàn những cuộc đàm phán về hòa bình với sự tham dự của các đại diện tất cả các dân tộc và các nước đã tham chiến hoặc bị bắt buộc tham gia, đồng thời triệu tập những cuộc hội nghị có thẩm quyền của các đại diện nhân dân các nước để dứt khoát thông qua những điều kiện về hòa bình.
Trong khi gửi đề nghị hòa bình này cho chính phủ và nhân dân tất cả các nước tham chiến, Chính phủ lâm thời công nông Nga đồng thời cũng đặc biệt gửi tới các công nhân giác ngộ của ba nước tiến bộ nhất của nhân loại, ba quốc gia lớn nhất đang tham gia cuộc chiến tranh hiện tại, là công nhân Anh, Pháp và Đức. Những công nhân các nước này đã làm được việc lớn nhất cho sự nghiệp của tiến bộ và xã hội chủ nghĩa, chứng cớ là: những gương lớn về phong trào hiến chương ở Anh, những cuộc cách mạng có một tầm lịch sử quốc tế do giai cấp vô sản Pháp làm; cuối cùng là cuộc đấu tranh anh dũng chống luật ngoại lệ ở Đức và cả cái công việc lâu dài, gay go và có kỷ luật để thành lập ra trong nước đó những tổ chức quần chúng vô sản, một việc có thể nêu làm gương cho công nhân toàn thế giới. Tất cả những bằng chứng về sự anh dũng vô sản và trí sáng kiến lịch sử đó đối với chúng ta là một bảo đảm rằng công nhân các nước đó sẽ hiểu rõ nhiệm vụ giao phó cho họ trong lúc này: cứu nhân loại thoát khỏi những tàn khốc của chiến tranh và những hậu quả của nó; bằng nhiều hành động kiên quyết và đầy nghị lực và hy sinh, những người công nhân đó sẽ giúp chúng ta đấu tranh đến cùng cho tới thắng lợi, cho sự nghiệp hòa bình và đồng thời cho sự nghiệp giải phóng quần chúng cần lao và bị bóc lột thoát khỏi mọi ách nô lệ và bóc lột.
Khi tiếng hoan hô như sấm đã ngừng, Lê nin nói tiếp:
- Chúng tôi đề nghị Đại hội phê chuẩn bản tuyên ngôn này. Chúng tôi gửi bản này tới chính phủ cũng như nhân dân các nước, bởi vì nếu chỉ gửi riêng cho nhân dân các nước tham chiến thì có thể làm chậm việc ký kết hòa bình. Những điều kiện về hòa bình được thảo ra trong thời gian đình chiến sẽ được Hội nghị lập hiến phê chuẩn. Khi định ra thời gian đình chiến là ba tháng, chúng tôi có ý muốn để cho nhân dân các nước được nghỉ ngơi càng nhiều càng tốt sau cuộc chém giết đẫm máu này, và có đầy đủ thời giờ để bầu ra các đại diện của họ. Đề nghị hòa bình này sẽ vấp phải sức đối kháng của các chính phủ đế quốc, chúng tôi không hề có ảo tưởng gì về điểm này. Nhưng chúng tôi hy vọng rằng cách mạng sẽ sắp nổ ra tại các nước tham chiến, cho nên chúng tôi đặc biệt gửi bản này tới công nhân ở Pháp, Anh và Đức..
Rồi Lê nin kết luận:
- Cách mạng ngày 6 và 7 tháng 11 đã mở ra kỷ nguyên Cách mạng xã hội.. Phong trào công nhân, nhân danh hòa bình và chủ nghĩa xã hội, sẽ thắng và hoàn thành sứ mệnh của nó..
Trong những câu nói đó có một cái gì bình tĩnh và mạnh mẽ làm xúc động tâm hồn. Người ta hiểu tại sao khi Lê nin nói thì quần chúng tin tưởng..
Bằng cách bầu giơ tay, Đại hội quyết định nhanh chóng là chỉ có các đại diện của các nhóm chính trị được phép phát biểu về bản dự thảo tuyên ngôn, và các diễn giả chỉ được nói trong khoảng 15 phút.
Đầu tiên là Ca-rê-lin, đại diện nhóm xã hội cách mạng cánh tả phát biểu.
- Nhóm chúng tôi không có dịp nào đề nghị sửa đổi bản dự thảo tuyên ngôn, vì nó là của riêng đảng bôn-sê-vich. Nhưng chúng tôi sẽ bỏ phiếu thuận vì chúng tôi đồng ý với tinh thần bản đó…
Đại diện nhóm xã hội dân chủ quốc tế chủ nghĩa là Kha-ma-rôp, người cao, lưng gù, mắt cận thị, sau này cũng được nổi tiếng đôi chút và được coi như chú hề của phe đối lập. Y phát biểu rằng chỉ có một chính phủ gồm tất cả các đảng phái xã hội mới có đủ uy quyền để làm một việc quan trọng như vậy. Nếu có một sự liên minh giữa các đảng phái xã hội thì nhóm của y sẽ ủng hộ toàn bản chương trình, nếu không sẽ chỉ ủng hộ một phần. Còn về bản tuyên ngôn thì nhóm quốc tế chủ nghĩa tán thành những điểm chính..

Lần lượt các diễn giả lên phát biểu giữa bầu không khí phấn khởi, sôi nổi. Nhóm xã hội dân chủ U-cơ-ren: tán thành; nhóm xã hội dân chủ Li-tu-a-ni: tán thành; nhóm xã hội bình dân: tán thành; nhóm xã hội dân chủ Ba-lan: tán thành; nhóm xã hội Ba-lan: tán thành nhưng muốn có một sự liên minh giữa các đảng xã hội; nhóm xã hội dân chủ Lét-tô-ni: tán thành..Có một cái gì nhen lên trong những con người này. Có người nói tới “cách mạng thế giới đang tiến bước mà chúng ta là bộ phận tiền phong”; một người khác nói tới “thời đại mới của hữu nghị và nhân dân toàn thế giới sẽ trở thành một đại gia đình..” Một đại biểu, nhân danh cá nhân, nhận xét:
- Có một sự mâu thuẫn. Trước tiên, các ông đề nghị hòa bình không xâm chiếm đất đai và không bồi thường, sau đó các ông lại nói là sẽ chú ý tới tất cả những đề nghị hòa bình khác. Chú ý có nghĩa là nhận..
Lê nin đứng phắt dậy:
- Chúng ta mong muốn hòa bình công bằng, nhưng chúng ta không sợ một cuộc chiến tranh cách mạng. Rất có thể là các chính phủ đế quốc sẽ không trả lời bản kêu gọi của chúng ta, nhưng chúng ta không gửi tối hậu thư vì làm như vậy, chúng sẽ có cơ hội dễ dàng để trả lời không đồng ý…Nếu giai cấp vô sản Đức nhìn thấy rằng chúng ta sẵn sàng chú ý tới tất cả các đề nghị hòa bình thì có lẽ đó là giọt nước cuối cùng làm cho bát nước tràn ra – cách mạng sẽ nổ ra ở Đức..
“Chúng ta vui lòng nghiên cứu tất cả các điều kiện hòa bình, nhưng như thế không có nghĩa là chúng ta sẽ nhận những điều kiện đó. Chúng ta sẽ tranh đấu đến cùng cho một số điều kiện mà chúng ta đề ra, nhưng có những điều kiện khác xét ra có lẽ không cần tranh đấu đến mức phải tiếp tục chiến tranh làm gì…Điều trên hết là chúng ta muốn kết liễu chiến tranh.”
Đúng 10h35, Ca-mê-ni-ép đề nghị tất cả những ai tán thành bản tuyên ngôn thì giơ thẻ lên. Chỉ có một đại biểu dám cả gan giơ tay chống, nhưng trước sức phản kháng mãnh liệt của mọi người xung quanh, y phải rút tay ngay xuống. Đại hội nhất trí thông qua.

Đột nhiên, cùng bị một sức mạnh đẩy lên, chúng tôi nhất tề đứng cả dậy và đồng thanh cất tiếng cao dần hát bài Quốc tế ca. Một người lính già tóc đã hoa râm khóc nức nở như một đứa nhỏ. Bà A-lêch-xăng-đơ-ra Cô-lông-tai vội chớp chớp đôi mắt ướt lệ. Bài ca vang lừng khắp phòng, làm rung chuyển cửa nhà và hòa vào khoảng trời mây yên lặng. Một anh công nhân trẻ tuổi đứng cạnh tôi, mặt mày tươi tỉnh nói: “Chiến tranh đã chấm dứt! Chiến tranh đã chấm dứt!” Hát xong, mọi người còn đang đứng yên chưa biết làm gì thì có tiếng người từ cuối phòng kêu lên:
- Các đồng chí! Hãy tưởng nhớ tới những người đã bỏ mình vì tự do!
Thế là chúng tôi hát bài Tang lễ hành khúc, một điệu nhạc chậm, buồn và đồng thời đầy vẻ chiến thắng, một bài hát đặc biệt Nga và cảm động xiết bao. Bài Quốc tế ca dù sao cũng là một bài ngoại quốc. Bài Tang lễ hành khúc dường như chính là linh hồn của quần chúng lao khổ mà đại diện là những người ngồi trong phòng họp này, đang xây dựng một nước Nga mới – và có lẽ còn hơn thế nữa- bằng những mộng tưởng của họ.
Các anh đã ngã xuống trong cuộc chiến đấu sinh tử
Nặng mối tình thiêng liêng đối với nhân dân
Các anh đã hy sinh tất cả
Cho sự sống còn, cho danh dự, cho tự do của nhân dân..
Các anh đã chịu đựng đau khổ trong những ngục tù ẩm ướt
Bị bọn đao phủ tàn bạo kết tội.
Các anh phải sống cảnh đi đày với những xiềng xích đè nặng trên mình..
Vĩnh biệt các anh, các anh đã chọn con đường cao quý…
Sẽ có ngày nhân dân vùng dậy,
Vĩ đại, hoành tráng và tự do..
Vĩnh biệt các anh..
Chính vì sự nghiệp vĩ đại đó mà các chiến sĩ tháng Ba đã yên nghỉ trong nấm mồ chung ở Diễn võ trường, mà hàng ngàn, hàng vạn người đã chết trong ngục tù, trong cảnh đi đày, trong những hầm mỏ ở Xi-bê-ri. Sự việc đã xảy ra không như họ chờ đợi, cũng không như giới trí thức mong muốn, cũng không như giới trí thức mong muốn, nó đã xảy ra tàn nhẫn, mãnh liệt không theo một công thức nào và cũng không theo một tình cảm chủ nghĩa nào, nó đã xảy ra theo đúng thực tế..

Lê nin đọc Sắc lệnh ruộng đất:
1 – Quyền chiếm hữu ruộng đất của đại địa chủ bị xóa bỏ tức khắc không bồi thường.
2 – Các đất đai của đại địa chủ, cũng như ruộng đất của hoàng gia, nhà tu, nhà thờ, cùng với gia súc sống hay chết, nhà cửa và những nhà phụ thuộc sẽ thuộc quyền sử dụng của các Ủy ban ruộng đất hàng tổng và các Xô –viết đại biểu nông dân quận, cho tới khi vấn đề được Hội nghị lập hiến giải quyết.
3 - Mọi hành động gây tổn thất tới những tài sản đã tịch thu – những tài sản đó từ nay thuộc về toàn dân- sẽ bị coi như một trọng tội thuộc thẩm quyền tòa án cách mạng. Các Xô viết đại biểu nông dân quận áp dụng tất cả những biện pháp cần thiết để đảm bảo trật tự triệt để trong khi tịch thu đất đai của đại địa chủ, quy định và chỉ định diện tích ruộng đất tịch thu một cách chính xác, lập một bản tổng kê những tài sản tịch thu và đảm bảo canh giữ nghiêm ngặt theo tinh thần cách mạng tất cả những trang trại , nhà cửa, dụng cụ, gia súc, lương thực..Những thứ đó từ nay thuộc về nhân dân.
4 - Bản chỉ thị nông dân dưới dây, do ban biên tập tờ Những tin tức của Xô viết đại biểu nông dân Nga soạn ra, dựa vào 242 bản chỉ thị nông dân địa phương, và đăng trong số 88 (Pê-tơ-rô-gơ-rát số 88, 19/8/1917) phải được coi là bản hướng dẫn trong việc thực hiện những thay đổi lớn về ruộng đất cho tới khi Hội nghị lập hiến tối hậu thư quyết định.
5- Ruộng đất của nông dân thường và Cô dắc thường không bị tịch thu.
Lê nin giải thích:
- Đây không phải là bản dự thảo của cựu Bộ trưởng Tréc–nôp và trong đó ông ta nói tới “xây dựng một cái khung” và định thực hiện những cải cách từ trên xuống. Vấn đề chia ruộng đất sẽ phải giải quyết từ dưới và tại chỗ. Phần ruộng chia cho mỗi nông dân tùy theo địa phương..
“Dưới chính phủ lâm thời, bọn đại địa chủ dứt khoát không chịu tuân lệnh các Ủy ban ruộng đất, những Ủy ban ruộng đất do Lơ–vốp đề xướng ra, do Sing-ga-ri-ôp tổ chức và do Kê-ren-xki quản lý”
Trước khi cuộc tranh luận bắt đầu, thấy có một người len lỏi xô đẩy đám đông và leo lên diễn đàn. Đó là Pi-a-nich, ủy viên Ủy ban chấp hành Xô viết nông dân, dáng điệu rất là giận dữ; y nói độp vào mặt cả hội nghị:
- Ủy ban chấp hành Xô viết đại biểu nông dân toàn Nga phản đối việc bắt giam các đồng chí của chúng tôi là hai bộ trưởng Xa-la-dơ-kin và Mát-xơ-lốp. Chúng tôi đòi phải thả họ ngay. Hiện giờ họ nằm trong pháo đài Pi-tơ Pôn. Không được chậm trễ một phút!
Tiếp theo là một người lính có bộ râu xồm và cặp mắt nảy lửa:
- Các anh ngồi đây và bàn về việc trao ruộng đất cho nông dân nhưng chính các anh hành động như bọn bạo chúa và bọn tiếm quyền đối với các đại diện do nông dân lựa chọn. Y giơ quả đấm lên và nói tiếp: “Tôi báo trước cho các anh biết là nếu đụng vào một sợi tóc của họ thì sẽ nổi loạn đấy!’
Hội nghị xôn xao, Tơ-rốt-ki bèn đứng lên, bình tĩnh và cay độc, tin tưởng vào sức mạnh của mình. Hội nghị hoan hô ầm ĩ.
Ông nói:
- Hôm qua, Ủy ban quân sự cách mạng đã quyết định về nguyên tắc thả các bộ trưởng xã hội cách mạng và men-sê-vich Ma-xơ-lốp, Xa-la-dơ-kin, Gơ-vốt-đi-ốp và Ma-li-ăng-tô-vích. Sở dĩ họ hãy còn ở trong pháo đài Pi-tơ Pôn là vì chúng ta bận nhiều việc quá…Tuy nhiên, họ sẽ bị quản chế trong nhà họ cho tới khi chúng ta xét tội đồng lõa của họ trong những hành động phản bội của Kê-ren-xki trong vụ Cooc-ni-lốp!
Pi-a-nich hét lên: “Chưa thấy trong cuộc cách mạng nào mà lại làm ăn như thế này!”
Tơ-rốt-xki đáp lại: “Nhầm rồi. Ngay trong cuộc cách mạng này cũng làm ăn như thế đấy. Hàng trăm đồng chí của chúng tôi đã bị bắt giam trong những ngày tháng 7…. Khi nữ đồng chí Cô-lông-tai được thả ra theo đề nghị bác sĩ, thì Áp-xen-ti-ép đã cử hai tên nhân viên cũ của tổ chức mật thám Nga hoàng canh trước cửa nhà bà!”
Đám nông dân rút lui, vừa đi vừa càu nhàu, theo sau là những tiếng hò la chế giễu.
Đại diện xã hội cách mạng cánh tả lên phát biểu về Sắc lệnh ruộng đất: tuy đồng ý về nguyên tắc, nhóm của y chỉ có thể bỏ phiếu sau khi đã thảo luận; cần phải hỏi ý kiến các Xô-viết nông dân..
Nhóm men-sê-vich quốc tế chủ nghĩa cũng muốn họp riêng trước.
Lãnh tụ nhóm Tối đa, cánh vô chính phủ của nông dân, phát biểu:
- Chúng ta phải tỏ lòng thán phục một đảng chính trị đã áp dụng một biện pháp như vậy ngay từ ngày đầu và không nói tràng giang đại hải gì cả.
Một nông dân điển hình, tóc dài, đi ủng, mặc áo da cừu, lên diễn đàn. Bác ta chào khắp phòng rồi nói: “Xin chào các đồng chí và đồng bào. Có vài tên K.Đ lảng vảng ngoài kia. Các anh đã bắt các nông dân xã hội của chúng tôi, sao không bắt nốt cả bọn chúng?”
Thế là bắt đầu một cuộc tranh luận sôi nổi giữa nông dân, hệt như một cuộc tranh luận đêm hôm trước giữa binh lính. Đây mới thật là những người vô sản nông thôn..
- Áp-xen-ti-ép và những tên khác, ủy viên trong Ủy ban chấp hành của chúng ta, mà chúng ta cứ tưởng là ân nhân của nông dân, cũng chỉ là bọn K.Đ cả! Tóm cổ chúng lại! Tóm cổ chúng lại!
Một người khác nói:
- Bọn Pi-a-nich, Áp-xen-ti-ep là ai? Chúng không phải là nông dân! Chúng chỉ giỏi ngoe nguẩy cái đuôi thôi!
Hội nghị nhận ra họ cũng là anh em cả và hoan hô họ nhiệt liệt.
Nhóm xã hội cách mạng cánh tả đề nghị nghỉ nửa giờ. Thấy các đại biểu ùn ùn kéo ra ngoài, Lê nin đứng dậy nói:
- Các đồng chí! Chúng ta không nên bỏ phí thì giờ. Những tin tức quan trọng bậc nhất cho nước Nga phải được đăng lên báo sáng mai. Không nên trì hoãn.

Giữa cuộc thảo luận sôi nổi, giữa những tiếng chân bước trên sàn, vang lên tiếng hô của một phái viên của Ủy ban quân sự cách mạng:

- Cần ngay mười lăm cán bộ làm công tác tuyên truyền cổ động quần chúng tới phòng 17! Để ra mặt trận!...
Mãi gần hai tiếng rưỡi sau, các đại biểu mới lục tục kéo về. Chủ tịch đoàn trở về chỗ và phiên họp lại tiếp tục, mở đầu là phần đọc các bức điện báo tin các trung đoàn gia nhập Ủy ban quân sự cách mạng.
Không khí phiên họp lại dần dần trở nên sôi nổi. Một đại biểu bộ đội Nga ở mặt trận Ma-xê-đoan chua chát thuật lại tình hình ngoài đó:
- Chúng tôi khổ về tình hữu nghị của các bạn “đồng minh” của chúng ta hơn là khổ về quân thù.
Các đại diện các đạo quân thứ mười và thứ mười hai vừa mới tới, báo cáo:
- Chúng tôi triệt để ủng hộ các đồng chí!
Một anh lính nông dân phản đối việc thả “các tên xã hội phản bội” Ma-xơ-lốp và Xa-la-dơ-kin; còn đối với Ủy ban chấp hành các Xô viết nông dân thì đòi hỏi phải bắt sạch. Thật là đúng tiếng nói cách mạng….Một đại biểu quân đội Nga ở Ba-tư tuyên bố là anh ta được chỉ thị đòi trao tất cả chính quyền cho các Xô –viết…Một sĩ quan người U-cơ-ren phát biểu bằng tiếng mẹ đẻ:
- Không có chủ nghĩa dân tộc trong cuộc khủng hoảng này..Chuyên chính vô sản trên khắp các nước muôn năm!
Thật là toàn những ý kiến cao cả và sôi sục. Chắc chắn là không bao giờ có thể bắt nước Nga phải im lặng được nữa.
Sau khi nhận xét là hiện có những lực lượng phản bôn-sê-vích đang âm mưu gây rối loạn khắp nơi, Ca-mê-ni-ép đọc bản kêu gọi của Đại hội gửi các Xô-viết Nga:
Đại hội Xô viết toàn Nga đề nghị Hội đồng bộ trưởng áp dụng những biện pháp kiên quyết chống lại những âm mưu phản cách mạng và những cuộc tàn sát người Do-thái..Vì danh dự của cách mạng công nông binh, không được để xảy ra một cuộc tàn sát nào.
Đội Xích vệ Pê-tơ-rô-gơ-rát, quân đội thường trú cách mạng và các thủy thủ đã giữ được trật tự thật hoàn hảo tại thủ đô.
Hỡi công nhân, binh lính, nông dân! Hãy noi gương công nhân và binh lính Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Hỡi các đồng chí binh lính và Cô dắc! Chính các đồng chí có nhiệm vụ giữ gìn trật tự cách mạng thực sự.
Tất cả nước Nga cách mạng và thế giới đang chăm chú nhìn vào các bạn!
Khoảng hai giờ, bỏ phiếu Sắc lệnh ruộng đất; chỉ có một phiếu chống và các đại biểu nông dân sung sướng như người điên… Những người bôn-sê-vich lao mình vào hành động như thế đấy, vượt mọi do dự và chống đối. Họ là những người duy nhất ở Nga có một chương trình hành động cụ thể trong lúc những người khác ngồi tán róc từ tám tháng nay.
Một người lính gầy gò, quần áo rách tả tơi, đứng lên hùng hồn phản đối một điều khoản trong “Bản chỉ thị nông dân”( Đó là bản chỉ thị do Đại hội bỏ phiếu chấp thuận cùng với Sắc lệnh ruộng đất – ghi chú theo bản dịch Pháp); theo điều khoản đó thì quân nhân đào ngũ không được chia ruộng đất. Thoạt đầu anh bị mọi người la ó, huýt còi, nhưng rồi những lời nói giản dị và cảm động của anh đã làm cho tất cả phải lắng tai nghe. Anh nói:
- Bị cưỡng bức ném vào cuộc chém giết ngoài chiến hào, một cuộc chém giết mà chính các anh cũng đã công nhận là phi lý và quái gở trong Sắc lệnh hòa bình, người lính đã chào mừng cuộc cách mạng và hy vọng rằng sẽ có hòa bình và tự do. Hòa bình ư? Chính phủ Kê-ren-xki đã tống anh ta sang Ga-li-xi để giết người và để bị người ta giết; còn Tê-rê-sen-cô thì chỉ cười trừ khi nghe anh kêu gào hòa bình… Tự do ư? Dưới thời Kê-ren-xki, những ủy ban của anh đã bị thủ tiêu, báo chí bị cấm, các diễn giả của đảng anh bị bỏ tù.. Ở trong làng anh thì bọn đại địa chủ chẳng coi các Ủy ban ruộng đất ra gì và bỏ tù các đồng chí của anh… Ở Pê-tơ-rô-gơ-rát, giai cấp tư sản kết liên với bọn Đức phá việc tiếp tế lương thực và đạn dược cho quân đội, trong khi đó thì anh không có giày dép và quần áo. Ai đã dồn người lính vào thế phải đào ngũ? Chính là Chính phủ Kê-ren-xki mà các anh đã lật đổ.
Cuối cùng, diễn giả đã làm cho mọi người phải hoan hô; nhưng một người lính khác đứng phắt lên phản đối:
- Chính phủ Kê-ren-xki không phải là cái bình phong để che đậy những hành động xấu xa như đào ngũ. Bọn đào ngũ là bọn hèn hạ, bỏ rơi các đồng chí ở ngoài chiến hào để chuồn về nhà. Tất cả những tên đào ngũ là quân phản bội và phải bị trừng phạt. (Ồn ào, tiếng hô: Thôi im đi!)
Ca-mê-ni –ep vội đề nghị vấn đề đó để chính phủ quyết định.

Hai giờ rưỡi sáng. Phòng họp yên lặng và nghiêm trang. Ca-mê-ni-ép bắt đầu đọc Sắc lệnh thành lập chính phủ:
Trong khi chờ đợi họp Hội nghị lập hiến. Đại hội Xô viết đại biểu công nông binh toàn Nga quyết định thành lập một chính phủ công nông lâm thời lấy tên là Hội đồng ủy viên nhân dân.
Các cơ quan Nhà nước sẽ do các Ủy ban điều khiển; các Ủy ban này có nhiệm vụ đảm bảo việc thực hiện chương trình của Đại hội, kết hợp chặt chẽ với các tổ chức của công nhân nam và nữ, thủy thủ, binh lính, nông dân và viên chức.
Điều khiển công việc của chính phủ có một tập thể gồm các chủ tịch Ủy ban nói trên, tức là Hội đồng ủy viên nhân dân.
Đại hội toàn Nga và Ủy ban chấp hành trung ương của Đại hội kiểm sát các hoạt động của ủy viên và có quyền bãi chức họ.
Phòng họp vẫn yên lặng; nhưng khi đọc đến tên từng ủy viên một thì những tiếng hoan hô vang dậy, nhất là khi đọc đến tên Lê nin và Tơ-rốt-xki:
Chủ tịch Hội đồng : Vơ-la-đi-mia U-LI-A-NỐP(Lê nin)
Nội vụ : A. I. RI- CÔP
Nông nghiệp :V.P.MI-LI- U- TIN
Lao động :A.G.SƠ-LI-ÁP-NI- CỐP
Chiến tranh và hải quân: Một ủy ban gồm có V.A.ỐP- XÂY- EN – CÔ (An- tô- nốp). N.V. CƠ- RI –LEN – CÔ và P. E. ĐI- BEN –CÔ
Công thương nghiệp: V.P. NÔ- GHIN
Giáo dục : A.V. LU- NAT- SAC- XKI
Tài chính : I.I. XCO- VOOC – XỐP (Stê- pa- nôp)
Ngoại giao : L.D. BƠ – RÔNG – STAI – NƠ (Tơ- rốt –xki)
Tư pháp : G. I. ỐP – PÔ- CỐP (Lô- mốp)
Tiếp tế : I. A. TÊ- Ô- ĐÔ- RÔ- VICH
Bưu điện : N. P. A- VI- LỐP (Gơ- li- ê- bốp)
Phụ trách các dân tộc : I. V. GIU- GÁT- SƠ- VI- LI (Xta-lin)
Phòng họp tua tủa những lưỡi lê; Ủy ban quân sự cách mạng vũ trang tất cả mọi người; chủ nghĩa bôn-sê-vich đang vũ trang để quyết chiến với Kê-ren-xki; gió Tây Nam vọng lại tiếng kèn trận của quân đội Kê- ren- xki…Không một ai trở về nhà; trái lại, có hàng trăm người mới đến, đứng chật ních cả phòng họp; binh lính và công nhân nét mặt rắn đanh, đứng nghe diễn thuyết hàng giờ không biết mỏi. Không khí sặc khói thuốc lá, hơi người, mùi quần áo và mùi mồ hôi.
A-vi-lốp, trong ban biên tập tờ Đời mới, phát biểu nhân danh những người xã hội dân chủ quốc tế chủ nghĩa và men-sê-vich chủ nghĩa còn ở lại dự họp Đại hội; khuôn mặt trẻ măng và thông minh, anh ta mặc một chiếc áo đuôi tôm lịch sự trông không hợp chỗ.
- Chúng ta phải tự hỏi xem chúng ta đang đi đâu? Sở dĩ chính phủ liên hiệp bị lật đổ một cách dễ dàng không phải là do sức mạnh của nền dân chủ mà là do sức mạnh của cánh tả của nền dân chủ mà là do chính phủ đó bất lực không đem lại được hòa bình và bánh mì cho nhân dân. Chỉ trừ khi cánh tả giải quyết được những vấn đề đó thì mới đứng vững được.
“Cánh tả có thể mang lại cho nhân dân bánh mì không? Thóc thì hiếm. Đa số nông dân sẽ không đi theo các anh vì các anh không cung cấp được cho họ máy móc mà họ cần. Nhiên liệu và những nhu yếu phẩm khác gần như không đào đâu ra…”
“Còn nói tới hòa bình thì lại càng khó nữa. Trước đây, các nước đồng minh đã từ chối không nói chuyện với Xcô-bê-li-ép. Họ sẽ không bao giờ chấp nhận đề nghị triệu tập một hội nghị hòa bình do các anh đưa ra. Tại Luân- đôn, Pa- ri cũng như tại Béc- lanh, các anh sẽ không được công nhận đâu..
“Các anh không thể trông mong vào sự giúp đỡ thiết thực của vô sản ở các nước đồng minh, bởi vì trong hầu hết các nước, giai cấp vô sản còn cách rất xa cuộc đấu tranh cách mạng; nên nhớ rằng ngay nền dân chủ đồng minh cũng không triệu tập nổi Hội nghị Xtoc-khôm; các đại biểu của cánh cực tả đã cho đồng chí đó hay rằng cách mạng ở Đức không thể nổ ra được chừng nào còn chiến tranh…”
Từ lúc này trở đi thì A-vi-lôp luôn luôn bị ngắt lời nhưng anh ta vẫn nói tiếp:
- Việc nước Nga bị cô lập sẽ đưa tới một trong hai kết quả sau đây: một là quân đội Nga sẽ bị quân Đức đánh bại và một hòa ước có hại cho nước Nga sẽ được ký kết một cách qua loa giữa hai khối liên minh Ao - Đức và Pháp-Anh, hai là một hòa ước sẽ được ký kết riêng với nước Đức..
“Tôi vừa được tin rằng đại sứ các nước đồng minh ở đây đang chuẩn bị dời đi và các Ủy ban Cứu Quốc và Cứu cách mạng đang được thành lập tại khắp các thành phố trong nước..
“Không một đảng nào có thể thắng nổi những khó khăn tày trời đó. Chỉ có một chính phủ liên hiệp xã hội dựa vào đại đa số nhân dân mới có thể hoàn thành được cách mạng..”
Rồi anh ta đọc bản nghị quyết của hai nhóm:
Nhận thấy rằng muốn bảo vệ những thành quả của cách mạng, nhất thiết phải thành lập một chính phủ dựa vào nền dân chủ cách mạng có tổ chức dưới hình thức các Xô- viết đại biểu công nông binh, mặt khác nhận thấy rằng nhiệm vụ của chính phủ này là phải thực hiện được một nền hòa bình dân chủ càng sớm càng hay, trao ruộng đất cho các Ủy ban ruộng đất, tổ chức việc kiểm sát sản xuất nông nghiệp và triệu tập Hội nghị lập hiến đúng thời gian đã định. Đại hội cử ra một ủy ban chấp hành có trách nhiệm thành lập ra một chính phủ sau khi đã có sự thỏa thuận với các nhóm dân chủ có chân trong Đại hội.
Mặc dù hội nghị đang say sưa phấn khởi trước thắng lợi, những lời lẽ hợp lý và khách quan của A-vi-lôp cũng đã làm cho mọi người phải suy nghĩ. Cuối cùng thì những tiếng hò la, huýt còi ngừng bặt và khi A-vi-lốp nói xong thì có cả vài tiếng vỗ tay.
Tiếp theo là Ca-rê-lin, một thanh niên dũng cảm và được mọi người công nhận là thẳng thắn. Anh ta phát biểu nhân danh nhóm xã hội cách mạng cánh tả, đảng của Ma-ri-a Xpi-ri-đô-nô-va; đảng này gần như là đảng duy nhất đi theo những người bôn-sê-vich và là đảng đại diện cho nông dân cách mạng. (Chỉ có một số nông dân có xu hướng cách mạng đi theo những người xã hội cách mạng cánh tả)
- Đảng của chúng tôi đã không gia nhập Hội đồng Ủy viên nhân dân bởi vì chúng tôi không muốn mãi mãi tách rời khỏi phần quân đội cách mạng đã bỏ họp Đại hội. Nếu chúng tôi tự tách ra như vậy thì sẽ không thể đứng làm trung gian giữa nhóm bôn-sê-vich và các nhóm dân chủ khác. Mà hiện nay, việc đó là nhiệm vụ của chúng tôi. Chúng tôi chỉ có thể ủng hộ một Chính phủ liên hiệp xã hội.
“Chúng tôi phản đối hành động độc đoán của những người bôn-sê-vich. Các ủy viên của chúng tôi đã bị truất quyền. Cơ quan duy nhất của chúng tôi là tờ Lá cờ Lao động đã bị cấm ngày hôm qua…